KÖK HARFLER: س و ي

ANLAM: 

سَوِىَ : (İnsanın hali) doğru veya düzgün hale gelmek.

AÇIKLAMA:

مُسَاوَاةٌ : Uzunluk ölçüsü, ağırlık ve kapasite (içine alma ölçüsü) itibarıyla birbirine muadil, denk veya eşit olmak. Mesela şöyle denir:

هَذَا ثَوْبٌ مُسَاوٍ لِذَاكَ الثَّوْبِ : Bu elbise ya da bez parçası, şu elbise ya da bez parçasına muâdildir, denktir veya eşittir.

هَذَا الدِّرْهَمُ مُسَاوٍ لِذَلِكَ الدِّرْهَمِ : Bu dirhem şu dirheme muâdildir, denktir veya eşittir.

Bazen nitelik göz önünde bulundurularak kullanılır. Her ne kadar hakikatte zatı değil bulunduğu mekan göz önünde bulundurularak söylenmiş olsa da, mesela هَذَا السَّوَادُ مُسَاوٍ لِذَلِكَ السَّوَادِ (Şu siyahlık bu siyahlığı muâdildir, denktir veya eşittir.) denir.

İçerdiği muâdelet, denklik veya eşitlik anlamından dolayı عَدْلٌ kelimesi gibi kullanılmıştır.

اِسْتَوَى fiili iki şekilde kullanılır:

Birincisi: İki ya da daha fazla özne alır. Mesela “Zeyd, Amr şu hususta birbirine muadil, denk veya eşit idi ya da o hale geldi” anlamında اِسْتَوَى زَيْدٌ وَعَمْرٌو فِي كَذَا denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: لاَ يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ : Bunlar, Allah katında eşit olmazlar (9/19). 

İkincisi: Bir nesnenin kendi zâtında muadil, eşit, denk, düz, doğru veya müstakim olması anlamında kullanılır. Mesela: ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى : Üstün akıl sahibi (melek), doğruldu (53/6). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ : Sen ve yanında bulunanlar gemiye yerleştiğiniz zaman (23/28); لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ : Onların sırtlarına binip-doğrulmanız için (43/13); فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ : Gövdesi üzerine dikilmiş (48/29).

1. اِسْتَوَى fiili عَلَى harfi ceriyle geçişli yapıldığında, mesela şu ayette olduğu gibi اِسْتِيلَاءٌ (ele geçirme, hakim olma, üzerinde hakimiyet kurma) anlamı taşır: الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى : Rahmân, Arş’a istivâ etmiştir/hükümranlığı altına almıştır (20/5). a) Bir görüşe göre bu, “Göklerde ve yerde olan her şey Yüce Allah’ın kendilerini tesviye buyurması sonucunda, O’nun için muadil, eşit, renk, düz, doğru veya müstakim hale geldi” anlamına gelir. Bu bakımdan şu sözüne benzer: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ : Sonra planını göklere uygulayıp onları yedi gök şeklinde düzenleyen O’dur (2/29). b) Bir görüşe göre ise, şu anlamdadır: “Her şey O’na nispetle muadil, denk veya eşit oldu. Öyle ki hiçbir şey O’na bir diğerinden daha yakın değildir. Zira Yüce Allah, belirli bir mekana hulul eden, belirli bir mekanda kalan cisimler gibi değildir.”
2. اِسْتَوَى fiili إِلَى harfi ceriyle geçişli yapıldığında, “ya bizatihi ya da tedbir, yani tertip etme, düzenleme ile bir şeye varma, erişme” anlamı taşır. Yüce Allah’ın şu sözünde ikinci anlamdadır: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء وَهِيَ دُخَانٌ : Sonra duman (gaz) hâlinde bulunan göğe şekil verdi (41/11).

تَسْوِيَةُ الشَّيْءِ : Bir nesneyi ya yükseklik ya da alçaklık bakımından سَوَاءٌ (muadil, denk, eşit veya düz) hale getirme.

Şu sözüne gelince: اَلَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ : O Allah ki seni yarattı, seni düzgün kıldı (82/7). Yani hilkatini (yapını, bünyeni) hikmetin gerektirdiği şekle soktu…”

Şu sözüne gelince: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا : Nefse ve onu biçimlendirene and olsun (91/7). Burada Yüce Allah’ın nefsin yapı taşı olarak belirlediği kuvvelere işaret edilmiştir. Böylece burada fiil nefse nispet edilmiştir. Başka yerlerde zikredildiği üzere fiilin özneye nispet edilmesinin mümkün olduğu gibi, mesela سَيْفٌ قَاطِعٌ (keskin kılıç) ifadesinde olduğu gibi bir alete ve fiilin kendisine gereksinim duyacağı başka bir şeye nispet edilmesi de mümkündür. Bu görüş وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا : Nefse ve onu biçimlendirene and olsun (91/7) sözünde özne olarak Yüce Allah’ın kastedildiğini savunanların görüşüne göre daha doğrudur. Çünkü مَا edatı Yüce Allah kastedilerek kullanılmaz. Zira bu edat cins anlamı ifade etsin diye konmuştur. Bu hususta sahih bir rivayet de varid değildir.

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ اْلاَعْلَى – الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى : Yüce Rabbinin ismini eksikliklerden uzak tut. O ki yarattı, düzene koydu (87/1-2). Burada سَوَّى fiili Yüce Allah’a nispet edilerek kullanılmıştır. Şu sözünde de böyledir: فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي : Ona bir biçim verdiğimde ve ona ruhumdan üfürdüğümde (15/29).

Şu sözüne gelince: رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا : Göğün tavanını yükseltti ve onu düzenledi (79/28). Burada “tesviye edilmesi” tabiri, inşa edilmesini ve Yüce Allah’ın إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاء الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ : Biz en yakın göğü bir ziynetle, yıldızlarla süsledik (37/6) sözünde zikredilen tezyini, süslemeyi içerir.

سَوِيٌّ kelimesi, “miktar yani nicelik ve nitelik bakımından ifrat ve tefritten korunan şeylerle” ilgili kullanılır.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ثَلاَثَ لَيَالٍ سَوِيًّا : Tam üç gece (19/10). Yine şöyle buyurmuştur: فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ : Yakında bileceksiniz dosdoğru yolu izleyenler kimlermiş (20/135).

رَجُلٌ سَوِيٌّ : Ahlakı, huyu ve yapısı, bünyesi itibarıyla ifrat ve tefritten eşit derecede uzak (dengeli) adam.

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ : Evet, onun parmak uçlarını düzenlemeye gücümüz yeter (75/4). 

1. Bir görüşe göre bu ifade, “avucunu tıpkı deve tabanı gibi parmaksız bir hale getirmeye…” anlamındadır. 
2. Şöyle denmiştir: Bilakis “parmaklarının tümünü bir daha faydalanamayacağı şekilde aynı boya getirmeye…” anlamındadır. Zira parmakların farklı boylarda ve biçimlerde olmasındaki hikmet açıktır. Çünkü onların bir şeyi tutmada birbirlerine yardım etmeleri ancak böyle olmalarına bağlıdır.

Şu sözüne gelince: فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسَوَّاهَا : Rableri de, günâhları yüzünden azâbı başlarına geçirip, orayı dümdüz etti (91/14). Yani “ülkelerini yerle yeksan etti”. Şu sözüne benzer: وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا : Bağ, çardakları üzerine yıkılmış kalmıştı (18/42).

Bir görüşe göre ise, “ülkelerini onlarla birlikte dümdüz etti, düzledi” anlamındadır ve Yüce Allah’ın şu sözüne benzer: لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ اْلأَرْضُ : Yerle bir olmak isteyecekler (4/42). Burada Yüce Allah’ın kafirlerle ilgili söylediği şu sözüne işaret edilmiştir: وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا : Kâfir: “Keşke ben, toprak olsaydım!” der (78/40).

مَكَانٌ سُوًى ve مَكَانٌ سَوَاءٌ :Ortada bulunan yer. Ayrıca, “iki tarafı, ucu birbirine denk yer” olmak üzere سَوَاءٌ ve سِوًى ve سُوًى yapılarında kullanılmıştır. Bunlar sıfat olarak da, zarf olarak da kullanılır. Temelde ise, bunlar mastardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:  فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ : Baktı onu cehennemin ortasında gördü (37/55); عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ : Umarım Rabbim beni doğru yola iletir (28/22).

Şu sözüne gelince: فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ  Sen de onlara karşı anlaşmayı bozarak aynı şekilde davran (8/58). Yani “muadil, denk bir hükümle…” Şu sözünde de aynı anlamdadır: تَعَالَوْا إِلَى كَلَمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ : Bizim ve sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin (3/64); سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ : Onları uyarsan da, uyarmasan da, onlar için birdir; inanmazlar (2/6); سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ : Onlar için mağfiret dilesen de, mağfiret dilemesen de onlar için birdir; Allah onları bağışlamayacaktır (63/6). Şu sözüne gelince: سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ : Artık biz sızlansak da, sabretsek de birdir; bizim için kurtuluş yoktur (14/21). Yani “fayda vermemeleri itibarıyla her ikisi de birbirine muadildir, denktir veya eşittir.” Şöyle buyurmuştur: سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ : İster yerli olsun, ister dışarıdan gelen olsun farketmez (22/25). Ayrıca سِوًى ve سَوَاءٌ kelimeleri bazen غَيْر anlamında kullanılır.

عِنْدِي رَجُلٌ سِوَاكَ : Yanımda senin yerine ve sana karşılık bir adam var.

سِيٌّ kelimesi مُسَاوٍ (müsavi yani denk, eşit) kelimesiyle aynı anlamdadır. Bu itibarla مُعَادِلٌ-عِدْلٌ ve مُقَاتِلٌ-قِتْلٌ kelimelerine benzer. Şöyle kullanılır: “Zeyd ve Amr birbirinin eşi, benzeri” anlamında سِيَّانِ زَيْدٌ وَعَمْرٌو denir. أَسْوَاءٌ kelimesi سِيٌّ kelimesinin çoğuludur. Bu bakımdan نَقْضٌ ve أَنْقَاضٌ kelimelerine benzer. Çoğul olarak قَوْمٌ أَسْوَاءٌ ve قَوْمٌ مُسْتَوُونَ şekillerinde kullanılır.

مُسَاوَاةٌ kelimesi yaygın olarak “değeri, pahası belirlenmiş şeylerde” kullanılır. Mesela “Bu elbisenin değeri, pahası şöyle bir şeye müsavidir; denktir, eşittir veya bu elbise şu değerdedir” anlamında هَذَا الثَّوْبُ يُسَاوِي كَذَا denir. Bu kullanımın aslı “miktar, boy, büyüklük, hacim, nicelik veya değer itibarıyla onunla muadil, denk veya eşit idi ya da o hale geldi” anlamındaki سَاوَاهُ فِي الْقَدْرِ kullanımından gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ : (Zu’l-Karneyn) iki dağın arasını (demir kütleleriyle doldurtup dağlarla) aynı seviyeye getirince (18/96). (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

سَوِىَ (geniş zaman يَسْوَى mastar isim سِوًى):

سَوِىَ الرَّجُلُ : İnsanın hali doğru veya düzgün hale geldi.

سَوَّاهُ : Anlamları: (1) O şeyi eşit, benzer, dümdüz, düz, düzgün, doğru veya müstakim kıldı; (2) o şeyi başka bir şey ile benzer veya eşit kıldı ve ona denk kıldı; (3) o şeyi simetrik kıldı; o şeyi farklı kısımları bakımından benzer veya tutarlı kıldı; o şeyi uygun bir biçimde yaptı ya da biçimlendirdi; (4) o şeyi aklın gereksinimlerine uygun bir hale getirdi; (5) o şeyi tastamam kıldı, yapısını tamamladı ya da kusursuz hale getirdi; (6) o şeyi doğru veya iyi kıldı; (7) o şeyi düzeltti ya da ayarladı; (8) Allah (c.c.) O’nun yaratılışını simetrik kıldı ya da onu tastamam ve kusursuz kıldı.

سُوِّيَتْ عَلَيْهِ الْاَرْضُ : Gömülmüştü ya da yerle bir olmuştu.

اِسْتَوَى : Dengeli, değişmez olanı aradı ya da arzuladı; o şey eşit, dengeli, benzer, değişmez, dümdüz, düzgün, doğru idi ya da o hale geldi.

اِسْتَوَتْ بِهِمُ الْاَرْضُ : Toprak onlarla yerle bir oldu, yani toprağın içinde yok oldular.

اِسْتَوَى عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ : Hayvanın sırtında sabitti veya o hale geldi, sağlam bir biçimde oturdu ya da kuruldu.

اِسْتَوَى عَلَى الشَّىْءِ : Bir şey üzerinde egemenlik veya mutlak hakimiyet elde etti ya da sahipti.

اِسْتَوَى اِلَى الشَّىْءِ : Bir şeye yöneldi.

 اِسْتَوَى الرَّجُلُ : O kimse, bedenen ve aklen kemale erdi, gençliğin son demine ve yapı ve zeka açısından son hadde erişti, yani fiziksel ve akılsal kuvvetin mutlakiyetine erişti.

اِسْتَوَى الطَّعَامُ : Yemek tamamen pişti.

سَاوَاهُ : O şeye ölçü, derece, boyut, hacim, miktar ve değer bakımından eşit veya benzer idi ya da o hale geldi.

سَوَاءٌ : Anlamları: (1) Eşitlik, dengelilik, benzerlik, adalet veya doğruluk; (2) bir şeyin ortası veya orta yeri; (3) bir dağın veya bir tepenin veya yüksek bir yerin zirvesi; (4) eşit, dengeli, değişmez; (5) Tam, tamam; (6) Eşit, adil veya haklı; (7) İki taraf veya yer arasında eşit uzaklıkta veya yarı yolda; (8) Eşit veya benzer; (9) Bir benzeyen, benzer kimse.

سُوًى ve سِوًى : Benzer; eşit uzaklıkta veya yarı yolda.

سَوِىٌّ : Tamam veya eksiksiz; doğru veya doğrudan; simetrik, iyi ve değişmeyen bir yapıda.

رَجُلٌ سَوِىٌّ : Yaratılış ve yapı bakımından ne fazlası ne de eksiği olan bir kimse, ya da uzuvları sağlam.

غُلَامٌ سَوِىٌّ : Herhangi bir hastalığı ve kusuru veya eksiği olmayan, yapı olarak muntazam ve simetrik sağlam genç bir kimse.

اَلصِّرَاطُ السَّوِىُّ : Doğru olanı ne aşan ne de eksik, tam, gelen yol veya rota; doğru veya dosdoğru yol.