KÖK HARFLER: ط ي ر

ANLAM: 

طَارَ : (Kuş) uçmak.

AÇIKLAMA:

طَائِرٌ : Havada, yüzer gibi uçan ya da yolculuk eden bütün kanatlılar. Fiil olarak “kanat sahibi bir canlı havada iki kanadıyla hareket etti, uçtu” anlamında طَارَ-يَطِيرُ şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı طَيَرَانٌ şeklinde gelir. طَائِرٌ kelimesinin çoğulu طَيْرٌ şeklinde gelir. Bu bakımdan رَاكِبٌ ve رَكْبٌ kelimelerine benzer. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ : Yerde kımıldayan bütün hayvan türleri ve kanatları ile uçan bütün kuş çeşitleri, sizler gibi birer toplulukturlar (6/38); وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ : Kuşları da toplu olarak onun emrine vermiştik (38/19); وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ : Sıra sıra uçan kuşlar (24/41); وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ : Süleyman’ın, cinlerden, insanlardan ve kuşlardan müteşekkil orduları toplandı (27/17). Yine şöyle buyurmuştur: وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ : Kaybolan kuşları araştırdı (27/20).

تَطَيَّرَ فُلاَنٌ ve اطَّيَّرَ fiilleri temelde “kuşları uğurlu saymak” anlamına gelir. Bu temel anlamdan sonra “uğurlu ve uğursuz sayılan her türlü şeyle” ilgili kullanılmıştır. قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ : Dediler ki; doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık (36/18). Bundan dolayı لاَ طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُكَ (…hiçbir uğur yoktur ancak Seninki dışında…) denmiştir. Şu sözüne gelince: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ : Başlarına bir kötülük gelirse Musa ile yanındakilerin uğursuzluğuna verirlerdi (7/131). Yani “Musa’yı ve onunla beraber olanları uğursuz sayarlar.” 

أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ : Biliniz ki; onların uğursuzluk kuşları Allah yanındadır (7/131). Yani “onların uğursuzluğu Yüce Allah’ın, kötü amellerinin karşılığı olarak kendilerine hazırladığı azaptır.” Yüce Allah’ın şu sözlerinde de bu çerçevededir: قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ : Dediler ki: Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık: O da: Uğursuzluğunuz Allah katındandır. Belki siz, imtihana çekilen bir kavimsiniz, dedi (27/47); قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ : Elçiler dediler ki; uğursuzluk kendinizdendir (36/19). Şu sözüne gelince: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ : Her insanın kuşunu/amelini boynuna bağladık (17/13) Yani “kendisinden uçup gitmiş iyi ve kötü amelini…” 

“Süratlendiler, hızlandılar” anlamında تَطَايَرُوا denir. “Dağıldılar” anlamında da تَطَايَرُوا fiili kullanılır.

فَجْرٌ مُسْتَطِيرٌ : Işığı ufukta yayılan fecir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا : Şerri yaygın olan bir günden korkarlar (76/7). 

غُبَارٌ مُسْتَطَارٌ : Havaya yayılan toz. Bu ikisinin farklı yapılarda oluşturulmasının nedeni فَجْرٌ kelimesinin فَاعِلٌ suretinde tasavvur edilmesi, غُبَارٌ kelimesinin ise مَفْعُولٌ suretinde tasavvur edilmesidir. 

فَرَسٌ مُطَارٌ : Süratli ve keskin yürekli (canlı, hareketli) at. 

خُذْ مَا طَارَ مِنْ شَعْرِ رَأْسِكَ : Şu başındaki, sanki uçar gibi yayılıp dağılmış olan saçı kes. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

طَارَ (geniş zaman يَطِيرُ mastar isim طَيْرَانٌ ve طَيْرٌ ve طَيْرُورَةٌ):

طَارَ الطَّائِرُ : Kuş uçtu. Sözcük, aynı zamanda kanatları olan şeyler haricindekilere istinaden de kullanılmaktadır.

طَارُوا سِرَاعًا : Hızlıca uzaklaştılar.

طَارُوا اِلَيْهِ زَرَافَاتٍ وَ وُحْدَانًا : O şeye doğru gruplar halinde ve tek tek uçarlar.

طَارَ فُؤَادُهُ : Cesareti uçup gitti, yani cesaretini kaybetti.

طَارَتْ عَيْنُهُ : Gözleri titredi.

طَارَ لَهُ صِيتٌ فِى النَّاسِ : İnsanlar arasında ünlü oldu.

تَطَيَّرَ مِنْهُ وَ بِهِ : O şey yüzünden uğursuzluğa uğradı; o şeyi bir uğursuzluk olarak gördü. Araplar, bir işe koyulmak istediklerinde, devam etmeleri mi yoksa geri mi durmaları gerektiğini öğrenmek adına kuşların yumurtladıkları yerlerden geçer ve onları uyandırırlardı.

طَائِرٌ : Kuş veya böcek, uçan bir şey.

طَارَ طَائِرُهُ : Sebatsız bir hale geldi; kızgın bir hale geldi.

جَرَى لَهُ الطَّائِرُ بِاَمْرِ كَذَا : Talih onun başına böyle bir hadise getirdi. 

طَائِرٌ : Uçan, kuş, nasip, amel, uğursuzluk, kader. İyi ve kötü talih ve onun sebebi anlamında olsa da, daha çok “talihsizlik, uğursuzluk” manasına gelmektedir. Geçim yolları manasına da gelmektedir (رِزْقٌ). Mutluluk veya mutsuzluk. Aynı zamanda, bir kişinin boynuna bir kolye gibi bağlanmış olan ameli, manasına da gelmektedir. Beyin anlamına da gelmektedir.

طَيْرٌ : Kuş, kuşlar. Çoğul haldedir ve genel bir anlamı vardır ve daha sıklıkla erilden çok dişil haldedir. Bazen tekil halde de kullanılmaktadır.

هُوَ سَاكِنُ الطَّائِرُ : O ağırbaşlı ve ciddidir. Araplar, başlarına kendilerinden şer gelen bir kimse veya başka bir şeye istinaden söylerdi.

طَائِرُ اللّٰهِ لَا طَائِرُكَ : Sizin yaptığınız ve sebep olduğunuz değil Allah’ın c.c. yaptığı ve hükmettiğinden korkulmalıdır. 

كَاَنَّ عَلَى رُؤُوسِهِمُ الطَّيْرُ : Sanki kuşlar başlarında oturuyordu.

اِسْتَطَارَ : Yayıldı, yükseldi.

مُسْتَطِيرٌ : Yayılan, yükselen.