KÖK HARFLER: ش م ل

ANLAM: 

اِشْتَمَلَ : İçermek (tazammun etmek), ihata etmek, içine almak, kapsamak.

AÇIKLAMA:

شِمَالٌ : Sol. يَمِينٌ’in mukabilidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ : Sağında ve solunda iki alıcı melek oturmuş kaydetmektedirler (50/17).

“İnsanın sol yanını örten elbiseye” شِمَالٌ denir. Bu kullanımıyla çoğu elbisenin, örttüğü uzvun adıyla adlandırılmasına benzer. Mesela “gömleğin yenine” يَدٌ, “göğüs kısmına” صَدْرٌ ve “sırt kısmına” ظَهْرٌ denmesi ve “şalvarın bacak kısmına” رِجْلٌ denmesi gibi.

الاِشْتِمَالُ بِالثَّوْبِ : İnsanın elbisesine bürünüp, sarmalanıp onu sol yanının üzerine atması. Bir hadiste şöyle geçer: نُهِىَ عَنْ اِشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ “Kişinin, elbisesini sammâ şeklinde bürünmesi veya sarılıp sarmalanması yasaklandı.”

شَمْلَةٌ ve مِشْمَلٌ : Kendisine bürünülen, sarmalanılan كِسَاءٌ denen türden elbise. Önceki kullanımdan müsteardır. Buradan hareketle “iş, mesele veya olay onları kapladı, etkisinin içine aldı” anlamında شَمَلَهُمُ اْلأَمْرُ denmiştir.

Zikrettiğimiz temel anlamdan sonra شِمَالٌ kelimesi mesel olarak kullanılıp “koyunun veya keçinin memesinin üzerine شِمَالٌ astım” anlamında شَمَلْتُ الشَّاةَ denmiştir. Tıpkı شِمَالٌ denen elbisenin insan vücudunu bürümesi, sarmalaması gibi, insanı bürüyüp, sarmalamasından dolayı “tabiata, mizaca” da شِمَالٌ denmiştir.

شَمُولٌ : Şarap (خَمْرٌ). Aklı bürüyüp, sarıp sarmalayıp örtmesinden, kaplamasından dolayı böyle adlandırılmıştır. Şarabın böyle adlandırılması, yine “aklı örtmesinden” dolayı ona خَمْر adının verilmesine benzer.

شِمَالٌ : Kabe’nin solundan esen rüzgar, (kuzey rüzgarı ya da kuzeyden esen bir rüzgar). Bir lehçede شَمْأَلٌ ve شَامَلٌ şekillerinde kullanılmıştır.

Bu rüzgarla ilgili kullanılan “Adam شِمَالٌ denen kuzey rüzgarının ya da kuzeyden esen rüzgarın estiği bir zamana girdi” anlamındaki أَشْمَلَ الرَّجُلُ sözü Arapların جَنُوبٌ denen güney rüzgarıyla ya da güneyden esen bir rüzgarla ilgili söyledikleri أَجْنَبَ الرَّجُلُ sözüne benzer.

مِشْمَلٌ kelimesi kinayeli olarak “kılıç” anlamında kullanılmıştır. Bu bakımdan kinayeli olarak aynı anlamında kullanılan رِدَاءٌ kelimesine benzer.

“Kılıcına bürünmüş, sarmalanmış veya kılıcını kuşanmış olarak geldi” anlamına gelen جَاءَ مُشْتَمِلاً بِسَيْفِهِ sözü جَاءَ مُرْتَدِيًا بِسَيْفِهِ ve جَاءَ وَمُتَدَرِّعًا لِسَيْفِهِ sözlerine benzer.

نَاقَةٌ شِمِلَّةٌ  ve نَاقَةٌ شِمْلاَلٌ  : “Şimâl” denen kuzey rüzgarı ya da kuzeyden eser rüzgar gibi süratli dişi deve. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

شَمَلَ (geniş zaman يَشْمُلُ mastar isim شَمْلٌ): Şâmil oldu. Hepsini içine aldı. 

شَمَلَتِ الرِّيحُ ve اَشْمَلَتِ الرِّيحُ : Rüzgar kuzeyden esti.

شَمَلَ بِهِ : Bir şeyi sol yana aldı.

اَشْمَلَ الْقَوْمُ : Üzerlerine kuzey rüzgarı esti.

اِشْتَمَلَ : İçerdi (tazammun etti), ihata etti, içine aldı, kapsadı.

اِشْتَمَلَ بِثَوْبِهِ : Elbisesine tamamen büründü.

اِشْتَمَلَ بِسَيْفِهِ : Kılıcını taktı.

تَشَمَّلَ: Şemle denen bir çeşit ihramla büründü.

شَمَالٌ : Kuzey. Kuzey rüzgarı (Yıldız rüzgarı).

الشِّمَالُ : Sol. Tabiat. Huy. Uğursuzluk. Koyun memesinde alamet (çoğulu : شَمَائِلُ ).

نَاقَةٌ شِمَالٌ : Hızlı, seri deve.

شَمْلٌ : Topluluk. Dağınıklık.