KÖK HARFLER: ظ ه ر

ANLAM: 

ظَهَرَ : Gizlendikten sonra aşikar, belli, açık veya sarih hale gelmek. 

AÇIKLAMA:

ظَهْرٌ : Bir organ adıdır: arka, sırt. Çoğulu ظُهُورٌ şeklinde gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ : Kimin kitabı da sırtının arkasından verilirse (84/10); وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آَدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ : Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine karşı şâhitler kılmıştı (7/172). Şu sözüne gelince: الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ : O senin sırtını ezen yükü (94/3). Burada ظَهْرٌ kelimesi istiareli olarak kullanılmıştır. Günahlar, ağırlığı ile kendisini yüklenenin belini büken yüke benzetilmiştir. 

Ayrıca “yeryüzünün görünürdeki dış tarafıyla” ilgili müstear olarak kullanılıp ظَهْرُ اْلأَرْضِ ve بَطْنُ اْلأَرْضِ denmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ : Eğer Allah, insanları kendi işledikleri yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, yerin üstünde hiçbir canlı yaratık bırakmazdı (35/45).

رَجُلٌ مُظَهَّرٌ : Sırtı güçlü adam. 

رَجُلٌ ظَهِرٌ : Sırtı ağrıyan ya da sırtından şikayet eden adam.

“Üzerine binilen şey, binek veya deve” ظَهْرٌ kelimesiyle ifade edilir. 

Ayrıca müstear olarak “kendisiyle kuvvet kazanılan kimseleri” ifade etmek için kullanılır.

بَعِيرٌ ظَهِيرٌ : Çok güçlü deve. 

بَعِيرٌ ظِهْرِيٌّ : Binilmek için hazırlanmış deve.

Yine ظِهْرِيٌّ kelimesi “kişinin sırtının arkasına atıp unuttuğu şeyi” ifade eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا : Şu’ayb dedi: Ey kavmim! Benim akrabalarım size Allah’tan daha mı değerli ki, Allah’a sırt çevirip, onu unuttunuz? (11/92). 

ظَهَرَ علَيْهِ : Ona galip, üstün geldi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا : Eğer onlar size galip gelirlerse sizi taşlayarak öldürürler, yahut kendi dinlerine döndürürler ki, o takdirde asla iflâh olamazsınız (18/Kehf 20).

ظَاهَرْتُهُ : Ona yardım ettim veya onu destekledim. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ : Allah sizi, ancak sizinle din hakkında savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanız için yardım eden kimselere dost olmaktan men eder (60/9). 

Şu sözüne gelince: وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ : Eğer Peygamber’e karşı siz ikiniz (Peygamberin iki eşi) birbirinize arka çıkarsanız (66/4). Yani “birbirinize yardım ederseniz veya birbirinizi desteklerseniz…”

Şöyle buyurmuştur: تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِاْلإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ : Onların aleyhine günâh ve düşmanlıkla birbirinize arka çıkıyorsunuz/birleşip yardımlaşıyorsunuz (2/85).  Ayrıca تَظَّاهَرا şeklinde de okunmuştur.

وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ : Allah, kitap ehlinden, kâfirleri destekleyenleri kalelerinden indirmişti (33/26); وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ : Allah’ın onlardan bir yardımcısı yoktur (34/22). Yani “…yardımcısı yahut destekçisi de yoktur.”

فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ : Sakın kâfirlere yardımcı olma (28/86); وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ : Bunun ardından melekler de ona yardımcıdırlar (66/4).

ظَهِيرٌ : Yardımcı veya destekçi. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا : Kâfir; Rabbine karşı duranın yardımcısıdır (25/55). Yani “kafir, Rahman’a karşı şeytanın yardımcısıdır.”

Ebu Ubeyde şöyle demiştir: ظَهِيرٌ kelimesi “sırtın gerisine atılmış şey” demektir. Bu bakımdan ayet: “tıpkı bir kimsenin geride bırakıp terk ettiği bir şey gibi, kafir de Rabbi için kolaydır” anlamındadır. Aslı “şöyle bir şeyi geride bırakıp terk ettim ve bir daha ona yüzümü dönmedim, onunla ilgilenmedim” anlamına gelen ظَهَرْتُ بِكَذَا sözünden gelir.

ظِهَارٌ : Adamın, karısına أَنْتَ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي “Sen bana anamın sırtı gibisin” demesidir. Fiil olarak “Adam karısına ‘Sen bana anamı sırtı gibisin’ dedi” anlamında ظَاهَرَ مِنْ اِمْرَأَتِهِ şeklinde kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ : Kadınlarına zıharda bulunanlar (58/3). Buradaki يُظَاهِرُونَ fiili يَظََّاهَرُونَ şeklinde de okunmuştur. Bunun aslı يَتَظَاهَرُون şeklindedir, fakat idgam edilmiştir. Ayrıca يَظََّهَّرُونَ şeklinde de okunmuştur.

ظَهَرَ الشَّيْءُ  sözü temelde “bir nesnenin yerin görünürdeki dış tarafında (ظَهْرُ اْلأَرْضِ) olup gizli olmadığını” ifade eder. “Bir nesne yerin içinde olup gizli olduğunda” ise بَطَنَ الشَّيْءُ denir. Bu temel anlamdan sonra “göz ve basiret için açık, aşikar hale gelen, açığa çıkan her türlü şeyle” ilgili kullanılır olmuştur. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ : Onun, sizin dininizi değiştirmesinden veya yeryüzünde fesad çıkarmasından korkuyorum (40/26); قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ : De ki; Rabbim, açığıyla, gizlisiyle tüm hayâsızlıkları haram kılmıştır (7/33); فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا : Onlarla ilgili açık olan bir tartışmadan başka tartışma! (18/22). Şu sözüne gelince: يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ : Onlar, dünya hayatının görülen kısmını bilirler; âhiretten ise habersizdirler (30/Rûm 7). Yani “uhrevi konuları bilmezler yalnızca dünyevi konuları bilirler.”

عِلْمُ الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ (zâhir ve bâtın ilmi) sözüyle bazen “açık ve gizli bilgilere” bazen de “dünyevi ilimlere ve uhrevi ilimlere” işaret edilir.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ : Aralarına kapısı olan bir duvar çekilir. Bu duvarın gerisinde rahmet ve dış tarafında azap vardır (57/13).

Şu sözüne gelince: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ : İnsanların bizzat kendi işledikleri yüzünden karada ve denizde fesad ortaya çıktı (30/41). Yani “karada ve denizde fesat arttı, ve yayıldı.”

Şu sözüne gelince: أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً : Görmediniz mi ki, Allah göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize vermiş, zâhir ve bâtın olarak nimetlerini üzerinize yaymıştır (31/20). Yüce Allah ظَاهِرَةٌ kelimesiyle “vakıf olduğumuz nimetleri”, وَبَاطِنَةٌ kelimesiyle ise “bilmediğimiz nimetleri” kastetmektedir. Şu sözüyle buna işaret etmiştir: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا : Eğer Allah’ın nimetlerini sayacak olursanız bitiremezsiniz (16/18).

Şu sözüne gelince: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً : Onlarla mübarek kıldığımız kasabalar arasında, görünebilen kasabalar var ettik (34/18).

Bu ifade zahiri anlamına hamle edilmiştir.

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا : Gaybı bilen O’dur. Gizli bilgisini kimseye göstermez (72/26). Yani “Gaybına kimseyi muttali etmez.”

Şu sözüne gelince: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ : Müşriklerin hoşuna gitmese de kendi dinini diğer bütün dinlere karşı üstün getirmek üzere Peygamberini doğru yol ve gerçek din ile gönderen O’dur (9/33). Buradaki يُظْهِر fiili “açık, aşikar hale gelmek, açığa çıkmak” anlamından da gelmiş olabilir “yardım etme veya destekleme; galip, üstün gelme” anlamından da. Yüce Allah’ın bu sözü “…(hak dinini) bütün dinlere galip, üstün kılmak için…” anlamına gelir. Şu sözlerinde de bu çerçevededir: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ : Eğer onlar size galip gelirlerse sizi taşlayarak öldürürler (18/20); يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ : Ey kavmim! Bugün, yeryüzüne hâkim kimseler olarak hükümranlık sizindir (40/29); فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا : Ne onu aşabildiler, ne de onu delmeye güç yetirebildiler (18/97).

صَلاَةُ الظُّهْرِ : Öğle namazı.

ظَهِيرَةٌ : Öğle vakti. 

أَظْهَرَ فُلاَنٌ : Filan kişi öğle vaktine girdi. أَصْبَحَ ve أَمْسَى fiilleriyle aynı yapıdadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ : Göklerde ve yerde, günün sonunda, öğleye erdiğiniz zamanda hamd O’nundur (30/18). (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

ظَهَرَ (geniş zaman يَظْهَرُ mastar isim ظُهُورٌ): Gizlendikten sonra o şey aşikar, belli, açık veya sarihti ya da o hale geldi.

ظَهَرَ بِعِلْمِهِ : Bilgisiyle övündü (mastar isim ظَهْرٌ ).

ظَهَرَهُ : Sırtına geçirdi ya da vurdu ya da zarar verdi.

ظَهَرَ الشَّىْءَ وَ بِهِ : O şeyi arkasına attı.

ظَهَرَ الْبَيْتَ وَ عَلَيْهِ (mastar isim ظَهِيرٌ ve ظُهُورٌ ) : Evin tepesine çıktı.

ظَهَرَ عَلَيْهِ وَ بِهِ : Onu ele geçirdi, zapt etti ya da ona boyun eğdirdi, ona karşı zafer kazandı.

ظَهَرَ عَلَيْهِ : O kişi veya şeyi tanıdı, o kişi veya şeye muttali oldu.

ظَهَرَ عَلَيْهِ : Ona yardım etti ya da destek oldu.

ظَهَرَ عَلَيْهِ : O şeyi biliyordu, ezbere biliyordu.

ظَهِرَ (geniş zaman يَظْهَرُ mastar isim ظَهَرٌ ) : Sırtından bir şikayeti vardı.

ظَهُرَ وَ ظَهَرَ (mastar isim ظَهَارَةٌ ): Arkası sağlamdı ya da o hale geldi.

ظَاهَرَهُ (mastar isim مُظَاهَرَةٌ ) : Ona destek verdi.

ظَاهَرَ عَلَيْهِ : Ona karşı yardım etti ya da destek verdi.

ظَهْرٌ : Sırt (çoğulu: ظُهُورٌ).

ظَاهَرَ مِنْ اِمْرَاَتِةِ (mastar isim ظِهَارٌ ) : Karısına şöyle dedi: اَنْتَ عَلَىَّ كَظَهْرِ اُمِّى yani, sen bana anamın sırtı gibisin.

تَظَاهَرَ : Yardımlaştı.

تَظَاهَرَ الْقَوْمُ : İnsanlar birbirine yardım etti, destek verdi ya da birbirlerine hasımlık besledi, birbirlerinden ayrıldı.

اَظْهَرَهُ وَ اَظْهَرَهُ عَلَيْهِ : O şeyi aşikar, belli, açık veya sarih kıldı; o şeyi gösterdi, belli etti, ortaya çıkardı ya da meydana çıkardı.

اَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَى عُدُوِّهِ : Allah c.c., onun düşmanını ele geçirmesini, zapt etmesini, ona karşı zafer kazanmasını ya da ona üstün gelmesini sağladı.

اَظْهَرَ şu anlama da gelmektedir: Öğle veya öğleden sonra (ظُهْرٌ) vaktine girdi; öğleden sonra gitti ya da yolculuğa çıktı.

رَجَعَ عَلَى ظَهْرِهِ : Geri gitti, geriledi ya da geri çekildi.

ظَهْرٌ develerden, koyunlardan veya keçilerden oluşan varlık ya da sadece fazla varlık, manasına da gelmektedir.

ظَهْرُ الْكَفِّ : Elin arkası.

ظَهْرٌ yüksek bir toprak yol, manasına da gelmektedir.

ظَاهِرٌ : Dışarıda; açık, harici, aşikar, belli, belirgin, sarih, (şu sözcüğün zıttı: بَاطِن). Bir kimsenin dışı, görünürdeki hali ve aklın görünürdeki veya açık niteliği, manasına da gelmektedir.

ظَاهِرٌ : Görünürde; baskın.

فُلَانٌ ظَاهِرٌ عَلَى فُلَانٍ : Falanca birinin falanca biri üzerinde hakimiyeti vardır.

اَلظَّاهِرُ : Zahir; Her yerde eserleri ve sanatlarıyla, tasarrufu ve gücüyle, azamet ve kibriyasiyle tecelli eden, apaçık görünüp bilinen manasında Allah’ın c.c. bir sıfatıdır.
اَلظَّاهِرُ eylemleri ve özellikleri, insanoğlu tarafından, aklın çıkarımı sayesinde bilinen kimse, manasına da gelmektedir.

ظَاهِرٌ üstün, hakim, muzaffer, manasına da gelmektedir.

ظَهِيرٌ : Destekçi veya yardımcı; destekçiler ve yardımcılar.

ظَهِيرَةٌ : Yazın gün ortası, sıcağın yoğun olduğu zaman, yazın gün ortasına yakın bir zaman dilimi, öğle vakti, gün ortasının yoğun sıcağı.