KÖK HARFLER: ش ق ق

ANLAM: 

شَقَّ : Bir şeyi bölmek, yarmak, ayırmak, parçalamak. 

AÇIKLAMA:

شَقٌّ : Bir şeyde vaki olan خَرْمٌ (yarık). “Onu ikiye yardım” anlamında شَقَقْتُهُ بِنِصْفَيْنِ şeklinde kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا : Sonra toprağı yardık da yardık (80/26); يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا : O gün, yer yarılır, onlar çabucak ayrılırlar (50/44); وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ : Gök yarılmıştır (69/16); إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ : Gök yarıldığı zaman (84/1). Şu sözüne gelince:  اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ : Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı (54/1). 

1. Ayın yarılışının Allah Rasulünün (s.a.v.) döneminde gerçekleştiği söylenmiştir 
2. Bir görüşe göre, bu yarılma kıyamet yaklaştığında vuku bulacaktır. 
3. Başka bir görüşe göre ise, “iş, mesele açıklığa kavuştu” anlamındadır. 

شِقَّةٌ : Yarılmış olan parça. نِصْفٌ kelimesine benzer. 

Buradan hareketle “Filan kişi öfkeden sanki parçalanıp, yarılıp uçtu” anlamında طَارَ فُلاَنٌ مِنَ اْلغَضَبِ شِقَاقًا ve طَارَتْ مِنْهُمْ شِقَّةٌ denmiştir. Senin تَقَطَّعَ غَضَبًا demene benzer. 

شِقٌّ kelimesi مَشَقَّةٌ yani meşakkat, zahmet, güçlük veya sıkıntı ve nefse ve bedene erişen veya ilişen bir inkisar, mecalsizlik, gevşeklik veya güçsüzlük (اِنْكِسَارٌ) anlamına gelir. Bu kullanımıyla اِنْكِسَارٌ kelimesinin bu hususta müstear olarak kullanılmasına benzer. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ : Bu hayvanlar, ancak güçlükle varabileceğiniz bir memlekete yüklerinizi taşır (16/7).

شُقَّةٌ : Kendisine ulaşmada, varmada sana bir مَشَقَّةٌ’nın, (meşakkatin, zahmetin, güçlüğün veya sıkıntının) erişeceği veya ilişeceği bölge, yöre, semt veya arazi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ : Bu sıkıntılı yolculuk onlara uzun geldi (9/42).

شِقَاقٌ : Birine muhalefet etme, karşı çıkma. Senin, arkadaşının veya karşındakinin bulunduğu شِقٌّ’dan (yani taraftan) başka bir شِقٌّ’da (tarafta) olma. Ya da bu kullanımın aslı “seninle onun arasında asa yarıldı, birlik bozuldu veya ayrılık çıktı” anlamındaki شَقَّ اْلعَصَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ kullanımından gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا : Eğer (karı-kocanın) aralarının açılmasından endişe duyarsanız (4/35); فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ : Onlar şıkak içindedirler (2/137). Yani “muhalefet..” وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ : Ey kavmim, bana karşı gelmeniz, sakın sizi Nûh kavminin, yahut Hûd kavminin veyahut Sâlih kavminin başlarına gelenler gibi bir felâkete uğratmasın! (11/89); وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ : Kitapta ayrılığa düşenler, elbette derin bir anlaşmazlığın içine düşmüşlerdir (2/176); وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ : Kim Allah’a ve peygamberine muhâlefet ederse, bilsin ki Allah’ın azabı şiddetlidir (8/13). Yani “O’nun dostlarının bulunduğu شِقٌّ’dan (taraftan) başka bir شِقٌّ’da (tarafta) olursa…” Bu sözü şu sözlerine benzer: مَن يُحَادِدِ اللّهَ وَرَسُولَهُ : Kim Allah’a ve Resûlüne karşı gelirse (9/63). Şu âyet de aynı anlamdadır: وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ : Kim Peygamber’e muhâlefet ederse (4/115).

“Mal, o ikisinin arasında tıpkı إِبْلِمَةٌ ve شَعَرَةٌ’nin bölünüşü gibi eşit bir şekilde bölündü” anlamında اَلْمَالُ بَيْنَهُمَا شَقَّ الشَّعَرَةِ وَشَقَّ اْلإِبْلِمَةِ denir.

“Filan kişi benim diğer yarım, kopyam ve benim öz kardeşim” anlamında فُلاَنٌ شِقُّ نَفْسِي ve فُلاَنٌ وَشَقِيقُ نَفْسِي denir. Yani “birbirimize benzememizden dolayı sanki o benden yarılmış, bölünüp ayrılmış gibidir”. 

شَقَائِقُ النُّعْمَانِ : Kırmızı veya kan renginde dağ lalesi.

شَقِيقَةُ الرَّمْلِ : Yarılıp açılmış, içinde ot, ağaç biten kumluk. 

شِقْشِقَةٌ : Erkek devenin x (boğaz kesesi). İçindeki yarıktan veya yarılmadan dolayı böyle adlandırılmıştır. 

بِيَدِهِ شُقُوقٌ : Elinde yarıklar, çatlaklar var. 

بِحَافِرِ الدَّابَّةِ شُقَاقٌ : Bineğin toynağında yarıklar, çatlaklar var. 

“Koşarken iki tarafından (شِقٌّ) birine yani sağa sola meyleden at” anlamında فَرَسٌ أَشَقُّ denir. 

شُقَّةٌ kelimesi temelde “birleştirilip yan yana dikilmiş iki uzun bez parçasından oluşan bir elbisenin yarısı” anlamına gelir. Ayrıca bazen “bütün halindeki elbise o şekliyle” de شُقَّةٌ olarak adlandırılır. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

شَقَّ (geniş zaman يَشُقُّ mastar isim شَقٌّ):

شَقَّ الشَّىْءَ : O şeyi böldü, yardı, ayırdı ya da parçaladı.

شَقَّ الْعَصَا : Değneği kırdı yani kendini toplumdan tecrit etti.

شَقَّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ : Müslümanlar arasında ihtilaf ve anlaşmazlık çıkardı.

شَقَّ النَّبْتُ : Bitkiler topraktan bitti.

شَقَّ النَّهْرَ : Sudan ırmağın karşısına geçti.

شَقَّ عَلَيْهِ (mastar isim مَشَقَّةٌ ) : O şeyin onun üzerinde ağır bir etkisi vardı; o şey ona sıkıntı verdi, ıstırap verdi, onu yordu; o şey onun için zor, zahmetli, sıkıntılı idi; onun, üzerine yüklenmiş zor, sıkıntılı veya külfetli, sıkıntılı veya eziyetli bir duruma düşmesine neden oldu.

شَاقَّهُ : Ona karşı geldi ve ona düşman oldu ve her bir taraf farklı bir grubun yanında oldu; ona karşı düşmanca davrandı ve her bir taraf diğerine sıkıntı veya ıstırap veren şeyi yaptı ve karşı taraftaydı.

شِقَاقٌ : Karşı gelme; düşmanlık; hizip; karşılıklı surette uzak olma. Bununla birlikte, bu sözcük hakikatin (hakkın) yanında olan tarafa istinaden kullanılmamaktadır.

تَشَاقَّ الْقَوْمُ فِى الشَّىْءِ : İnsanlar birbirleriyle tartıştı, çekişti ve birbirlerine karşı tarafta durdular.

تَشَقَّقَ : Parçalara ayrıldı ya da yarıldı. Şu sözcükle eş anlamlıdır: اِنْشَقّ

وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ : Ve ay yarılıp parçalanır.

شِقٌّ : Yarım; bir şeyin tarafı veya mukabili; bir erkeğin erkek kardeşi; birinin baktığı bir şey; zihnen ve bedenen hissedilen zorluk, güçlük, ıstırap; bitkinlik veya güçsüzlük, seyahat sonucunda bir kimsenin hissettiği.

اِتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ : Yarım hurma ile de olsa cehennem ateşinden korunun (Hadis-i şerif). 

شِقَّةٌ : Bir elbisenin yarısı veya bir parçası; Cehennemin bir parçası veya kısmı; uzun bir yolculuk; meşakkatli bir yol; seyahat edenin sayesinde yönlendiği veya ulaşımında kişinin zorluk veya sıkıntıya girdiği bir kısım, bölge, yer veya yol; bir seyahat; mesafe.

اَشَقُّ : Daha çetin; daha eziyetli; daha zor.