KÖK HARFLER: ص و ب

ANLAM: 

صَابَ : Dökülmek, inmek.

AÇIKLAMA:

صَوَابٌ : kelimesi iki şekilde kullanılır:

Birincisi, bir nesnenin zatı göz önünde bulundurularak kullanılır. Eğer zâtı itibariyle -aklın ve şeriatın bir gereği olarak- övgüye değer, razı, hoşnut olunacak bir şey ise هَذَا صَوَابٌ (Bu doğrudur, dürüsttür) denir. Mesela تَحَرِّي الْعَدْلِ صَوَابٌ (Adaleti taharri edip peşine düşmek, aramak doğrudur) ve اَلْكَرَمُ صَوَابٌ (Kerem doğrudur) denir.

İkincisi, bir işi yapan kişi (فَاعِلٌ) göz önünde bulundurularak kullanılır. Eğer maksat edinilen şeye, maksat edildiği şekilde ulaşmışsa ona أَصَابَ كَذَا yani “talep ettiğini, aradığını buldu” denir ki bu “Ok hedefe doğru (صَوَابٌ) şeklinde ulaştı” anlamında أَصَابَهُ السَّهْمُ demene benzer. Bu da çeşitli şekillerde olur:

Birincisi: Kişinin maksat edilmesi iyi, güzel olan bir şeyi maksat edinip onu yapması. Kendisiyle insanın övgüye layık görüldüğü tam صَوَابٌ budur.

İkincisi: Kişinin işlenmesi, yapılması iyi, güzel olan bir şeyi maksat edinip çabasının, içtihadının ardından -صَوَابٌ olanın o olduğunu düşünmesinden veya sanmasından dolayı- kendisinden bu maksat edindiğinden başkasının sadır olması. Allah Rasulünün (s.a.v.), كُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ “Her müçtehit isabet etmiştir” sözünde kastedilen budur. Şöyle rivayet edilmiştir: اَلْمُجْتَهِدُ مُصِيبٌ وَإِنْ أَخْطَأَ فَهَذَا لَهُ أَجْرٌ “Müçtehit isabet etmiştir. Eğer hata ederse ona bir ecir vardır.” Yine şöyle rivayet edilmiştir: مَنْ اِجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَمَنْ اِجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ “Kim içtihat eder ve isabet ederse ona iki ecir vardır. Her kim de içtihat eder ve hata ederse ona da bir ecir vardır.”

Üçüncüsü: Kişinin صَوَابٌ’ı maksat edinip harici bir nedenden dolayı kendisinden bir hatanın sadır olması. Mesela bir kimsenin bir ava atış yapmayı ve onu vurmayı amaçlayıp bir insanı vurması gibi. Bu, mazur görülen bir hatadır. 

Dördüncüsü: Kişinin işlenmesi, yapılması çirkin, fena olan bir şeyi maksat edinip kendisinden maksat edindiği şeyin aksinin sadır olması. Bu durumda, o kimse maksadında hata etmiş ama kastettiği (قَصَدَ) yani bulduğu şeyde isabet etmiş olur.

صَوْبٌ : İsabet etmek (إِصَابَةٌ). Fiil olarak “Nişanı veya hedefi vurdu, ona isabet etti, ona doğru bir şekilde gitti. Ona hakkı üzere, gereği gibi doğruluğuna varıp erişti” anlamında صَابَهُ ve أَصَابَهُ şekillerinde kullanılır. Ayrıca صَوْبٌ kelimesi “yağmur fayda verecek miktarda olduğunda, bu yağmurun inişini” ifade etmek için kullanılmıştır. Yüce Allah, وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ : Gökten belli bir miktarda su indirdik (23/18) sözüyle bu yağmur miktarına işaret etmiştir.

صَيِّبٌ : Yararlı (صَوْبٌ) şekilde inen yağmurun bulutları. فَيْعِل veznindedir. صَابَ-يَصُوبُ kökünden gelir.

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: أَوْ كَصَيِّبٍ: ya da boşanan yağmur gibi… (2 /19). 

1. Bir görüşe göre bu, “zikredilen bulutlardır”. 
2. Bir görüşe göre ise “yağmurdur”. Böyle adlandırılması سَحَابٌ (bulutlar) olarak adlandırılmasına benzer.

أَصَابَ السَّهْمُ : Ok hedefe doğru (صَوَابٌ) şekilde ulaştı .

مُصِيبَةٌ kelimesi ise temelde “atışla” ilgilidir. Bu temel anlamdan sonra “musibet, felaket, kaza, talihsizlik” anlamına tahsis edilmiştir. Mesela: أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا : Başınıza bir belâ gelince, siz onun iki katını onların başlarına getirmiş olduğunuz hâlde yine; Bu nereden başımıza geldi? dediniz (3/165); فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ : Peki, nasıl oluyor da, kendi işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde (4/62); وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ : İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelen musibet, Allah’ın izni ile gerçekleşti (3/166); وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ : Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir (42/30).

Ayrıca أَصَابَ fiili “hayırla ve şer ile” ilgili kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ : Eğer sana bir iyilik dokunursa, bu onları üzer. Eğer sana bir musibet gelirse Biz zaten tedbirimizi önceden almıştık, derler ve sevinerek dönüp giderler (9/50); وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا : Allah size bir zafer kazandıracak olursa, sanki daha önce aranızda hiçbir dostluk yokmuş gibi keşke ben de onlarla birlikte olsaydım da ben de büyük kurtuluşa erseydim der (4/73); وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ : Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir, dilediğini ona uğratır, dilediğinden de uzak tutar (24/43); فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ : Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla, onlar seviniverirler (30/48).

Bazıları şöyle demiştir: إِصَابَةٌ kelimesi hayırla ilgili kullanıldığında صَوْبٌ yani ‘yağmur’ göz önünde bulundurularak, şerle ilgili kullanıldığında ise إِصَابَةُ السَّهْمِ kullanımı göz önünde bulundurularak kullanılır. Bunların her ikisi de aynı köke racidir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

صَابَ (geniş zaman يَصُوبُ mastar isim مَصَابٌ): Döküldü ya da indi.

اَصَابَ : Daha alçaktaki bir toprağa indi.

اَصَابَ : Doğru olanı istedi ya da niyet etti ya da kastetti.

اَصَابَ الْقِرْطَاسَ (bir oka istinaden kullanıldığında): Hedefi vurdu, isabet ettirdi, tutturdu ya da doğru oraya gitti.

رَمَى و اَصَابَ : Hedefine nişan aldı ve vurdu.

اَصَابَهُ : O şeye hedef aldı; o şeyi istedi, irade etti, temenni etti, niyet etti ya da kastetti.

اَصَابَ الرَّجُلُ : O kimse doğru şeyi yaptı.

اَصَابَ بُغْيَتَهُ : Hedefine ulaştı.

اَصَابَ الشَّىْءَ : O şeyi doğru buldu.

اَصَابَ مِنَ الشَّىْءِ : Mal aldı ya da eliyle aldı.

اَصَابَهُ بِكَذَا : Böyle bir şeyle ona sıkıntı verdi.

اَصَابَهُ بِخَيْرٍ : Ona iyilik yaptı.

اَصَابَهُ الشَّىْءُ : O şey ona ulaştı ya da geldi.

اَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ : Bir musibet veya bir badire onu yakaladı, başına geldi, onu vurdu, tuttu ya da ona acı verdi.

اَصَابَهُمُ الدَّهْرُ بِاَمْوَالِهِمْ وَ نُفُوسِهِمْ : Kader veya zaman, sahip olduklarının veya hayatlarının yıkımıyla onları vurdu.

مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ : Başına ne iyilik gelirse.

صَوَابٌ : Doğru bir şey.

قَوْلٌ صَوَابٌ : Doğru veya sahih bir söylem.

مُصِيبَةٌ : Bir musibet, badire, bir talihsizlik, bir afet veya kötü bir kaza.

صَائِبٌ : Doğru giden veya hedefi vuran (bir ok); doğru olan veya hedefi vuran şey.

رَأْىٌ صَائِبٌ اَوْ مُصِيبٌ : Doğru bir fikir.

صَيِّبٌ : Yağmur; çok veya bolca yağan yağmur; şiddetli yağmur; yağmur yüklü bulutlar.