KÖK HARFLER: ط و ع

ANLAM: 

طَاعَ : Birine karşı itaatkar olmak. 

AÇIKLAMA:

طَوْعٌ : Boyun eğmek, itaat etmek. Bunun zıddı كُرْهٌ’dür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ : Sonra duman hâlinde bulunan göğe yöneldi, ona ve yeryüzüne: İsteyerek veya istemeyerek buyruğuma gelin, dedi. İsteyerek geldik, dediler (41/11); وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا : Göklerde ve yerdekiler, ister istemez O’na teslim olmuşlardır (3/83).

طَاعَةٌ kelimesi de ona benzer, fakat daha çok “emre uyma, itaat etme” anlamında kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ : Boyun eğdik derler (4/81). Şu sözüne gelince: طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ : (Onların görevi) itâat ve güzel sözdür (47/21). Yani “itaat ediniz.” 

قَدْ طَاعَ لَهُ-يَطُوعُ ve أَطَاعَهُ-يُطِيعُهُ : Ona boyun eğdi, itaat etti. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ : Peygamber’e itâat edin (64/12); مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ : Peygamber’e itâat eden, Allah’a itâat etmiş olur (4/80); وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ : Kâfirlere ve münafıklara itâat etme (33/48). Yüce Allah, Cebrail (a.s.)’ı vasfederken şöyle buyurmuştur: مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ : Orada kendisine itâat edilendir, güvenilendir (81/21).

تَطَوُّعٌ kelimesi “kendini itaat etmeye zorlamak” demektir. Yaygın dilde ise تَنَفُّلٌ kelimesi gibi “zorunlu olmayan bir şeyi yapmak” anlamına gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ Kim gönüllü olarak hayır yaparsa, bu kendisi için daha iyidir (2/184). Bu ayet وَمَنْ يَطَّوَّعْ خَيْرًا şeklinde de okunmuştur. 

اِسْتِطَاعَةٌ kelimesi اِسْتِفْعَالَةٌ veznedir, طَوْعٌ kökünden gelir. “Kendisi aracılığıyla bir fiili yerine getirmenin kolay ya da mümkün hale geleceği bir şeyin var olması” demektir. Muhakkiklere göre ise, “insanın, istediklerinin arasından bir fiili gerçekleştirmesini mümkün kılan anlamların bütününün adıdır.” Bu anlamlar da dört şeyden oluşur: 

1. Faile mahsus bir yapı, 
2. Fiili gerçekleştirme tasavvuru, 
3. Failin etkisini kabul edecek bir madde ve, 
4. Eğer fiil bir aletle gerçekleşiyorsa, bir alet. Mesela yazı yazma gibi. Çünkü yazı yazan kişi yazma fiilini varlık sahasına çıkarırken, icra ederken bu dördüne gereksinim duyar. Aynı şekilde, bir yazar bu dördünden birini ya da daha fazlasını kaybederse “Filan kişi yazı yazmaya istitâatli değil, yazı yazamaz” anlamında فُلاَنٌ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ لِلْكِتَابَةِ denir. 

عَجْزٌ kelimesi bunun zıddıdır ki “bu dördünden birini ya da daha fazlasını bulamama” anlamına gelir. Bunların dördünü birden bulan, dördüne birden sahip olan mutlak anlamda مُسْتَطِيعٌ (istitâatli) olur, yani istenen fiili, işi gerçekleştirebilir. Bunların dördünü birden kaybeden, dördüne birden sahip olmayan ise mutlak anlamda عَاجِزٌ (âciz) olur, yani istenen fiili, işi hiçbir şekilde gerçekleştiremez. Bunlardan sadece bir bölümünü bulan, bir yönden istitâatli bir yönden de âciz olur ki onun acziyetle nitelenmesi daha uygundur. 

اِسْتِطَاعَةٌ kelimesi قُدْرَة kelimesinden daha özel anlamlıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ : O ilâhlar kendilerine bile yardım edecek güçte değildirler (21/43); فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ : Ayağa kalkacak güçleri kalmamış (51/45). Şu sözüne gelince: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا : Ona bir yol bulabilenlerin Beyt’i haccetmesi Allah’ın insanlar üzerinde bir hakkıdır (3/97). Burada özellikle اِسْتَطَاعَ fiilinin kullanılmasının nedeni, o kimselerin zikredilen dört hususa da ihtiyaçlarının olmasıdır. 

Allah Rasulünün (s.a.v.) şu sözüne gelince: الاِسْتِطَاعَةُ اَلزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ “Ayette zikredilen اِسْتِطَاعَةٌ (güç yetirme) kelimesi ile kastedilen, azık ve binek devesidir.” Bu hac yolculuğuna çıkarken kendisine gereksinim duyulacak aletle ilgili bir açıklamadır. Allah Rasulü (s.a.v.) diğerleri arasından özellikle bunu zikretmiştir çünkü diğerleri olmadan bu yükümlülüğün doğmayacağı zaten aklen ve şeriatın bir gereği olarak bilinmekteydi. 

Şu sözüne gelince: لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ : Bizim gücümüz yetseydi, sizinle beraber elbette sefere çıkardık (9/42). Burada “istitâat” kelimesiyle “ellerinde mal, yük devesi gibi bir aletin olmadığına” işaret edilmektedir. Şu sözünde de aynı şekildedir: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ : Sizden, hür mü’min kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, ellerinizdeki mü’min cariyelerinizden alsın (4/25); إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا : Hiç birşeye gücü yetmeyen ve bir çıkar yol bulamayan ezilmiş erkekler, kadınlar ve çocuklar bu hükmün dışındadırlar (4/98).

“Kendisine alıştırılmamış olduğundan dolayı bir işi yapmak bir kimseye zor geldiğinde” de bazen فُلاَنٌ لاَ يَسْتَطِيعُ كَذَا denir. Bu da ya o işi yapmak için gerekli aletin yokluğundan ya da tasavvurun olmamasından ileri gelir. Bu iş bazen kişinin mükellef tutulduğu bir iş de olabilir. Bu durumda insan o işi yapmak için gerekli alete ya da tasavvura sahip olmaması nedeniyle onu yapmadığında mazur hale gelmez. Bu anlamda Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا : Sen benimle beraber sabretmeye güç yetirmezsin (18/67). Yine şöyle buyurmuştur: مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ : Ne işitebilirlerdi ve ne de görebilirlerdi (11/20). Şöyle buyurmuştur: وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا : Dinlemeye güç yetiremezlerdi (18/101). Şu sözü de bu anlama yorulmuştur: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ : Kadınlar arasında âdil davranmaya güç yetiremezsiniz (4/129). Şu sözüne gelince: إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ : Havariler: Ey Meryem oğlu İsa; Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi? demişlerdi (5/112). 

1. Bir görüşe göre “havariler bunu Allah’la ilgili marifetleri, irfanları kuvvetlenmeden önceki bir zamanda söylemiştir”. 
2. Bir görüşe göre burada onlar kudreti kastetmemiştir. Bilakis “acaba ilahi hikmet böyle bir şeyi yapmayı gerektirir mi?” demek istemişlerdir. 
3. Başka bir görüşe göre ise يَسْتَطِيعُ fiili ile يُطِيعُ fiili aynı anlama gelir. Bu bakımdan ayet de “Rabbin … icabet eder mi?” anlamındadır ve Yüce Allah’ın şu sözüne benzer: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ : Zalimlerin ne dostu, ne de itâat edilecek şefaatçisi olur (40/18). Yani “ne de icabet edilen bir şefaatçi…”.

Maide 112 ayeti هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ şeklinde de okunmuştur ki buna göre “Rabbinden isteyebilir misin?” anlamına gelir ve هَلْ يَسْتَطِيعُ اْلأَمِيرَ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا (Emir şöyle bir şeyi yapmayı ister mi?) sözüne benzer.

Şu sözüne gelince: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ : Nefsi ona kardeşini öldürmeyi teşvik etti (5/30). Bu sözü أَسْمَحَتْ لَهُ قَرِينَتُهُ ve انْقَادَتْ لَهُ نَفْسُهُ ve سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ sözlerine benzer. طَوَّعَتْ fiili أَطَاعَتْ fiilinden daha beliğdir. طَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ sözü تَأَبَّتْ نَفْسُهُ عَنْ كَذَا sözlerinin mukabilidir. 

تَطَوَّعَ كَذَا : Şöyle bir şeyi boyun eğerek, itaat ederek yüklendi üzerine aldı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ : Kim gönüllü olarak bir iyilik yaparsa, bilsin ki, Allah karşılığını verir ve yaptığını bilir (2/158); الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ : Sadaka vermekte gönülden davranan mü’minlere dil uzatanlar… (9/79). 

طَاعَتْ ve تَطَوَّعَتْ fiillerinin aynı anlama geldiği söylenmiştir. 

اِسْتَطَاعَ ve اِسْطَاعَ fiilleri de aynı anlamda kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا : Ne onu aşabildiler, ne de onu delmeye güç yetirebildiler (18/97). (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

طَاعَ (geniş zaman يَطُوعُ mastar isim طَوْعٌ):

طَاعَ بِفُلَانٍ : Falanca birine karşı itaatkardı ya da o hale geldi.

طَاعَ لَهُ الْمَرْتَعُ : Otlak hayvanlarının onun üstünde otlatmasını mümkün kıldı, onun için bol ve ulaşılırdı.

 اَطَاعَهُ : Ona itaat etti, (emre karşı) uyum sağladı, bağlılık gösterdi, muvafakat etti (mastar isimleri: طَاعَةٌ ve اِطَاعَةٌ).

اَمَرَهُ فاَطَاعَهُ : Ona buyurdu ve O ona biat etti.

اَطَاعَ ondan arzu edilene rıza gösterdi, ya da boyun eğdi, manasına da gelmektedir.

اَطَاعَ الشَّجَرَةُ : Ağaçlarda toplanabilecek olgun meyveler vardı. 

İmam Ragıp’a göre, اَلطَّاعَةُ kelimesi اَلطَّوْعُ kelimesi gibidir ancak çoğunlukla “bir buyruğa itaat” manasında kullanılmaktadır. Bazen teslimiyet veya teslimiyetçilik manasına gelmektedir.

فُلَانٌ طَوْعُ الْمَكَارِهِ : Falanca biri belalara maruz kalarak teslim olmuştur.

فَرَسٌ طَوْعُ الْعِنَانِ : Uysal bir at.

عَمِلَهُ طَوْعًا : O şeyi gönüllü olarak yaptı. (şu sözcükle eşanlamlı: طَائِعٌ). 

جَاءَ فُلَانٌ طَائِعًا : Falanca biri teslimiyetçi, itaatkar veya gönüllü bir biçimde geldi.

مُطَاعٌ : Biat edilen kişi.

طَوَّعَ (mastar isim تَطْوِيعٌ): İtaatkar kıldı veya itaat etmesine sebep oldu.

طَوَّعَهُ : Ona itaat etmesine sebep oldu ya da sağladı.

طَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ كَذَا : Aklı veya nefsi böyle bir şeyin yapılmasını çabuklaştırdı ya da kolaylaştırdı.

تَطَوَّعَ الشَّىْءَ وَ لِلشَّىْءِ : O şeyi arzu etti; o şeyi aradı; o şeyi marifetli bir usul ile aradı; o şeyi yapmaya onu mecbur etti ya da teslimiyetçi bir biçimde o şeyi kendisine yükledi.

تَطَوَّعَ بِالشَّىْءِ : Üzerine vacip olmadığı halde o şeyi yaptı, nafile olarak, gönülden yaptı (eşanlamlısı تَبَرَّعَ بِهِ ). 

تَطَوُّعٌ bir kişinin, Allah’ın (c.c.) bir buyruğu ile üzerine vacip kılınmamış gönüllü yaptığı bir şey, manasına da gelmektedir.

صَلَاةُ التَّطَوُّعِ : Nafile ibadet.

مُطَّوِّعٌ ya da مُتَطَوِّعٌ : Üzerine vacip olmadığı ya da vacip olmanın ötesinde olduğu bir şeyi gönüllü yapan kişi.

اِسْتَطَاعَ الْاَمْرَ وَ اسْطَاعَ : Bir şeyi yapmaya, tamamlamaya, o şeyi elde etmeye veya sahip olmaya muktedirdi.

اِسْتَطَاعَهُ şu anlama da gelmektedir: Ondan talep ettiği şeye itaat etmesini ve rıza göstermesini veya boyun eğmesini talep etti.

اسْتَطَاعَ : Gücü yetti, yapabildi.