KÖK HARFLER: ض ر ر

ANLAM: 

ضَرَّ : Bir kişi veya şeye zarar vermek, ziyan vermek, incitmek, zarara uğratmak.

AÇIKLAMA:

ضُرٌّ : Kötü hal. Bu kötü hal 

1. Ya kişinin nefsinde olur. Nedeni ilim, bilgi, fazilet ve iffet azlığıdır. 
2. Ya bedeninde olur. Bunun nedeni herhangi bir organının olmaması, bir noksanlık, eksikliktir. 
3. Ya da mal, itibar, değer, makam veya mevki azlığı, düşüklüğü gibi zahire ait bir haletinde, vaziyetinde olur. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ : Kendisindeki sıkıntıyı giderdik (21/84). Burada kötü halin her üç türünün kastedilmiş olması da muhtemeldir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ : İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman (10/12); فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ : Biz ondan sıkıntısını kaldırınca, sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan ötürü bize dua etmemiş gibi geçip gider (10/12).

“Ona bir ضُرٌّ getirdi” anlamında ضَرَّهُ ضُرًّا denir. 

Şu sözüne gelince: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى : Size ezadan başka hiçbir zarar veremezler (3/Âl-i İmrân 111). Burada, “diğer taraftan kendilerine ulaşacak zararın azlığıyla” ilgili onların dikkatlerini çekmekte ve şu sözünde olduğu gibi “kendilerine erişecek bir zarara karşı onlara güvence vermektedir”: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا : Eğer sabreder ve Allah’tan korkarsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez (3/120); وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ : Şeytan, Allah’ın izni olmadıkça, mü’minlere hiçbir zarar veremez (58/10); وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ : Allah’ın izni olmadıkça bununla kimseye zarar veremezlerdi (2/102). 

Yine şöyle buyurmuştur: وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ : Onlar kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı (2/102).

Şu sözlerine gelince: يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ : Allah’tan başka, kendisine ne zararı dokunan, ne yararı olan şeylere tapar (22/12); يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ : Kendisine zararı faydasından daha yakın olana tapar (22/13).

Birinci ile “kasıt ve irade sonucunda gerçekleşen zarar ve fayda” kastedilmektedir. Cansız olmasından dolayı onun bu hususta ne bir zarara ne de bir faydaya kast edemeyeceğine, yönelemeyeceğine dikkatleri çekmek için böyle buyurmuştur. İkincide ise, ondan yardım dilemenin ve ona ibadet etmenin sonucunda doğacak ve kişinin başına gelecek şeyleri kastetmektedir, yoksa onun kendi kastıyla vereceği türden bir zararı ya da faydayı değil.

ضَرَّاءٌ kelimesi سَرَّاءٌ ve نَعْمَاءٌ kelimelerinin mukabili olarak ve ضَرٌّ kelimesi ise نَفْعٌ kelimesinin mukabili olarak kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ : Eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir mutluluk tattırırsak (11/10); وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آَلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا : Müşrikler Allah’ı bir yana bırakarak hiç bir şey yaratamayan kendileri birer yaratık olan, kendilerine ne zarar ve ne de fayda dokunduramayan; öldürmeye, yaşatmaya ve yeniden diriltmeye güçleri yetmeyen ilâhlar edindiler (25/3).

“Gözünü kaybetmiş kimseden” kinayeli olarak رَجُلٌ ضَرِيرٌ denir.

ضَرِيرُ الْوَادِي : Vadinin ya da derenin, suyun zarar verdiği kıyısı.

ضَرِيرٌ : Verdiği zarar karşılığında aynı şekilde kendisine zarar verilen (مُضَارٌّ). Fiil olarak “verdiği zarara karşılık ona zarar verdim” anlamında ضَارَرْتُهُ şeklinde kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلاَ تُضَارُّوهُنَّ : Onlara zarar vermeyin (65/6). 

Şu sözüne gelince: وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ : Ne yazana ne de şahitlik edene zarar verilmesin (2/282). Buradaki يُضَارَّ fiilinin 

1. Faile isnat edilmiş olması mümkündür. Bu durumda sanki Yüce Allah لاَ يُضَارِرْ “zarar vermesin” demiş olur. 
2. Mefule isnad edilmiş olması da mümkündür. Bu durumda ise “şahitliğini yapmaya çağrılarak sanatından ve geçiminden meşgul edilip ona zarar verilmesin (لاَ يُضَارَرْ)” denmiş olur.

Şu sözüne gelince: لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا : Hiçbir anne, çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın (2/233). Eğer تُضَارَّ fiilindeki ر harfi merfu okunursa lafzı haber, anlamı emir olur. Eğer fethalı okunursa, bu durumda bir emir olur.

Şöyle buyurmuştur: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا : Haklarını ihlâl edip zarar vermek için boşanan kadınları alıkoymayın (2/231).

ضَرَّةٌ kelimesi temelde فَعْلَةٌ veznindedir, “zarar veren kadın” anlamına gelir. “Aynı adamın evlilik bağı altında olan iki kadından her biri” ضَرَّةٌ olarak adlandırılmıştır. Onları böyle adlandırmalarının nedeni “kadınlardan (her) birinin diğerine zarar verdiğine inanmalarıdır”. Onların bu düşüncelerinden dolayı, Allah Rasulü (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: لاَ تَسْأَلِ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَكْفِئَ مَا فِي صَحْفَتِهَا “Bir kadın, çanağı içindekiler eğilip ya da yüzüstü çevrilip kendi çanağına dökülsün diye kız kardeşinin boşanmasını istemesin.”

ضِرَارٌ : Bir eşin üstüne bir başka eş, kuma getirerek evlenme. 

رَجُلٌ مُضِرٌّ : İki ya da daha fazla eşe sahip adam.

اِمْرَأَةٌ مُضِرَّةٌ : Bir ضَرَّة’si yani kuması olan kadın. 

اِضْطِرَارٌ : Bir insanı, kendisine zarar verecek (يَضُرُّهُ) bir işi yapmaya zorlamak, mecbur etmek. Yaygın kullanımda ise “onu hoşlanmadığı, kerih, iğrenç veya nahoş gördüğü bir işi yapmaya zorlamak, mecbur etmek” anlamına gelir. Bu ise, iki çeşittir:

Birincisi: Dıştan bir sebebin zorlaması, mecbur etmesi. Mesela bir işi boyun eğip yapması için ya da yapıncaya kadar dövülen veya tehdit edilen ya da zor kullanılarak, cebren bir işi yapmaya zorlanan bir kişi gibi. Yüce Allah’ın şu sözü bu anlama hamledilmiştir: وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ : İnkâr edeni az bir müddet geçindirir, sonra onu cehennem azabına zorlarım (2/126); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ : Onları biraz yaşatırız, sonra ağır bir azaba zorlarız (31/24).

İkincisi: İçten bir sebebin zorlaması, mecbur etmesi. Bu ise, 

1. Ya sahip olduğu -def edilmesi kişiyi ölüme götürmeyecek olan- bir kuvvenin onu zorlaması ile olur. Mesela kendisine şarap içme ya da kumar oynama arzusunun baskın geldiği bir kişi gibi. 
2. Ya da def edilmesi kişiyi ölüme götürecek olan bir kuvvenin kendisini zorlaması ile olur. Mesela açlığı çok şiddetlenip murdar et yemek zorunda kalan bir kişi gibi. Yüce Allah’ın şu sözü de bu çerçevededir: إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ : Allah size sadece leşi, kanı, domuz etini ve Allah’tan başkası adına kesilen hayvanın etini kesinlikle haram kıldı. Fakat darda kalana, başkasının payına el uzatmamak ve zaruret miktarını aşmamak üzere bu etlerden yemek günâh değildir (2/173); فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ : Açlıktan darda kalan, günâha kaymaksızın (yasak etlerden) yiyebilir (5/3).

Şu sözüne gelince: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ : Ya da kendisine dua ettiği zaman darda kalana icabet eden, içinde olduğu sıkıntıyı gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah ile beraber başka bir ilâh mı? Ne kadar da az düşünüyorsunuz (27/62). Bu sözü zikredilenlerin tümünü kapsar.

ضَرُورِيٌّ kelimesi ise, üç anlamda kullanılır:

Birincisi: İhtiyari değil de zorla ve cebren olan. Mesela şiddetli bir rüzgarın hareket ettirdiği ağaç gibi.

İkincisi: Bir şeyin varlığının kendisine bağlı olduğu şey. Mesela bedenin korunmasında insan için zaruri, zorunlu olan gıda gibi.

Üçüncüsü: “Farklı bir durumda olması mümkün olmayanı” ifade etmek için kullanılır. Mesela اَلْجِسْمُ الْوَاحِدُ لَا يَصِحُّ حُصُولُهُ فِي مَكَانَيْنِ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ بِالضَّرُورَةِ (Aynı cismin aynı durumda iki ayrı yerde bulunması zaruri, zorunlu olarak mümkün değildir.) 

Ayrıca ضَرَّةٌ kelimesinin “parmak ucunun kök kısmı”, “memenin kökü” ve “kıçtan, sağrıdan sarkan yağ” anlamına geldiği söylenmiştir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

ضَرَّ (geniş zaman يَضُرُّ mastar isim ضَرٌّ ve ضُرٌّ):

ضَرَّ فُلَانًا اَوْ بِفُلَانٍ : O kişi veya şey, o kişi veya şeye zarar verdi, ziyan verdi, incitti ya da zarara uğrattı (zıt anlamlısı: نَفَعَهُ).

ضَارَّهُ (mastar isimler مَضَارَّةٌ ve ضِرَارٌ ): Ona zarar verdi, ona ziyan verdi, onu zarara uğrattı (eşanlamlısı: ضَرَّ), yahut karşılığında zarar veya ziyana uğratıldı; ona karşı koydu.

لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِى الْاِسْلَامِ : İslam’da zarar vermek de, zarara zararla karşılık vermek de yoktur.

اِضْطَرَّهُ اِلَى كَذَا : O şey veya kişi, onu böyle bir şeye başvurmaya sürükledi.

مُضْطَرٌّ : İsteği dışında bir şey yapmak zorunda bırakılan kişi, mazlum biri; zarar görmüş biri.

اَلضَّرُّ وَ الضُّرُّ وَ الضَّرَرُ : Zarar, ziyan, ıstırap, hasar (zıt anlamlısı نَفْعٌ); kötü bir hal veya koşul; yoksulluk veya fiziksel rahatsızlık; bir şeyin başına gelen arıza, eksiklik veya kayıp; darlık veya yokluk.

اَلضُّرُّ rahatsızlık veya zayıflık, manasına da gelmektedir.

ضَارٌّ (ismi fail) : Zarar verme, ziyan verme; zarar, ziyan veren kişi.

مُضَارٌّ : Ziyan, zarar veren kişi; ziyan verme, zarar verme, incitme.

اَلضَّرَاءُ : (zıt anlamlısı: اَلسَّرَّاءُ) Acıklı bir hal veya durum, güçlük, sıkıntı, durumun veya geçim yolunun veya yaşama dair rahatlıkların yokluğu (شِدَّةٌ ); aynı zamanda şu şekilde بَاْسَاءُ . Fakat بَاْسَاءُ mala istinaden yoksulluktur. ضَرَاءُ ise hem kişilere hem mala istinaden ziyan veya kayıp şeklinde ilgili olandır. Kuraklık veya şiddetli kuraklık.