KÖK HARFLER: ع د و

ANLAM: 

عَدَا: 

1: Akmak. Kaymak. Aşmak. Koşmak. 

2: Zulmetmek, tecavüz etmek.

AÇIKLAMA:

عَدْوٌ : Sınırı aşmak ve birleşmede, kaynaşmada uyuşmazlık, bağdaşmazlık. Kullanımında, 

1. Bazen “kalp” göz önünde bulundurulup “düşmanlık, husumet” anlamında عَدَاوَةٌ ve مُعَادَاة şekillerinde kullanılır. 
2. Bazen “yürüme” göz önünde bulundurulup “koşma” anlamında عَدْوٌ şeklinde kullanılır. 
3. Bazen “adaleti terk etme veya adaleti yerine getirmede ihmalkarlık gösterme” göz önünde bulundurulup zulmetme anlamında عُدْوَانٌ ve عَدْوٌ şekillerinde kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ : Onların Allah dışında yalvardıkları putlara sövmeyiniz; sonra onlar da haksız yere bilmeksizin Allah’a söverler (6/108). 
4. Bazen de “yerleşilen, durulan bir yerin cüzleri” göz önünde bulundurulup “bir bölümü yüksek, bir bölümü alçak olan yere” عُدَوَاءُ denir. Mesela “cüzleri birbiriyle uyuşmayan yere” مَكَانٌ ذُو عُدَوَاءَ denir. 

“Düşmanlık” anlamına gelen مُعَادَاةٌ kökünden “düşman adam ve adamlar” anlamında رَجُلٌ عَدُوٌّ ve قَوْمٌ عَدُوٌّ şekillerinde kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ : Birbirinize düşmansınız (20/123). Bazen de عَدُوٌّ kelimesinin çoğulu عِدًى ve أَعْدَاء şekillerinde getirilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ : Allah’ın düşmanları ateşe sürüldükleri gün toplanıp bir araya getirilirler (41/19).

عَدُوٌّ (düşman) iki kısma ayrılır: 

Birincisi: Ya düşmanlık edenin düşmanlık etme kastı olduğundan dolayı düşmandır. Mesela: فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ : Eğer öldürülen mü’min olmakla beraber size düşman olan bir toplumdan ise, mü’min bir köle azat etmek lâzımdır (4/92); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ : İşte böylece Biz; her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık (25/31). Bir başka ayette şöyle geçer: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ : Biz böylece, her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman yaptık (6/112).

İkincisi: Ya da düşmanlık edenin düşmanlık etme kastı olduğundan dolayı değil de kendisine onlardan -tıpkı düşmanlardan gelecek acılar, sıkıntılar sebebiyle incineceği tarzda kendisi sebebiyle incineceği- bir halin arız olmasından dolayı düşmandır. Mesela: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ : O putlar, benim düşmanlarımdırlar. Benim tek dostum âlemlerin Rabbi olan Allah’tır (26/77). Çocuklarla ilgili şöyle buyurmuştur: وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ : Çocuklarınızdan size düşman olanlar da vardır. Onlardan sakının/Onlara karşı dikkatli olun (64/14).

عَدْوٌ kökünden şöyle denir: فَعَادَى عِدَاءً بَيْنَ ثَوْرٍ وَنَعْجَةٍ : Yani “at vahşi öküzle inekten birini koşturduktan hemen sonra diğerini koşturdu.” 

تَعَادَتِ الْمَوَاشِي بَعْضُهَا فِي إِثْرِ بَعْضٍ : Develer ya da davarlar birbirini ardınca öldü.

رَأَيْتُ عِدَاءَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَعْدُونَ مِنَ الرَّجَّالَةِ : Düşmana ilk hücum eden, koşan piyadeler gördüm. 

اِعْتِدَاءٌ : Hakka tecavüz etmek, zulmetmek, haddi aşmak. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا : Haklarını ihlâl edip zarar vermek için boşanan kadınları alıkoymayın (2/231). Yine şöyle buyurmuştur: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ : Kim Allah’a ve Peygamber’e karşı gelir, O’nun çizdiği sınırları aşarsa Allah onu, içinde ebedi olarak kalmak üzere Cehennem’e atar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır (4/14). Şu sözüne gelince: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ : İçinizden cumartesi günü yasağını ihlâl edenleri elbette bilirsiniz (2/65). Böyle denmesinin nedeni “onların balıkları helal sayıp almalarıdır.”

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا : Bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır, onları aşmayın (2/229). Yine şöyle buyurmuştur: فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ : Kim de bundan başkasını ararsa; işte onlar, haddi aşanlardır (23/7); فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ : Kim bundan sonra haddi aşarsa, muhakkak onun için elem verici bir azap vardır (2/178); بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ : Hayır, siz sınırı aşan bir kavimsiniz (26/166). Burada geçen عَادُونَ kelimesi ya “hakka tecavüz eden, zulmeden” ya “düşmanlık eden” ya da “sınırı aşan” anlamındadır ki bu sonuncusu Arapların “sınırını aşıp başkasına geçti” anlamına gelen عَدَا طَوْرَهُ kullanımından gelir. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ : Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın; fakat haksız yere saldırmayın, çünkü Allah, saldırganları sevmez (2/190). Burada yasaklanan başlangıç tarzındaki saldırıdır yoksa gerçekleştirilmiş bir saldırıya karşılık verme tarzındaki bir saldırı değil. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Kim size saldırırsa, onun size saldırdığı kadar siz de ona saldırın (2/194). Yani “ona saldırdığı oranda mukabele ediniz ve haddi aştığı oranda ona karşı haddi aşınız.”

1. Allah’ın şu sözünde “başlangıç tarzında olacak düşmanlık” kastedilmiştir: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ : İyilik ve takvâ üzerinde yardımlaşın, günâh ve haddi aşmada yardımlaşmayın (5/2). 
2. Şu sözünde “karşılık verme tarzında olan ve düşmanlığa başlamış olana karşı gösterilmesi uygun olan düşmanlık” kastedilmiştir: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ : Fitne ortadan kalkıp Allah’ın dini tam anlamı ile egemen oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer yaptıklarına son verirlerse zalimlerden başkasına asla saldırılmaz (2/193); وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا : Kim zulüm ve saldırganlık yolu ile böyle yaparsa, onu cehennem ateşine atacağız (4/30).

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ : Allah size leş, kan, domuz eti ve Allah’tan başkası adına kesileni haram kıldı. Ama kim mecbur kalırsa, (başkasına) saldırmadan ve sınırı aşmadan (bunlardan) yemesinde bir günâh yoktur (2/173). غَيْرَ بَاغٍ yani “bir lezzet almak için sınırı aşmamak şartıyla…”; وَلَا عَادٍ yani “açlığı giderme sınırını da aşmamak şartıyla…” Ayrıca bunun “İmâma: öndere baş kaldırmamak ve günah işleyip Rablerine tevazu ve edeple itaat edenlerin yolundan uzaklaşmamak şartıyla…” anlamına geldiği de söylenmiştir. 

عَدَا طَوْرَهُ : Onun sınırını aştı ve ondan başkasına geçti. “Fiilin geçişli olması” anlamına gelen تَعَدِّى kullanımı da buradan gelir. Nahivde تَعْدِيَةُ الْفِعْلِ ifadesi “fiilin anlamının faili aşıp mefule geçmesi” demektir. 

مَا عَدَا كَذَا tabiri ise “istisnalarda” kullanılır. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى : O gün siz, vâdinin yakın kenarında idiniz, onlar da uzak kenarında idiler (8/42). Yani “Medine’ye yakınlık sınırının aşıldığı tarafta…” (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَدَا (geniş zaman يَعْدُو mastar isim عَدْوٌ ve عُدْوَانٌ ve عُدُوٌّ): Hızlıca koştu ve usulca koştu fakat çoğunlukla coşkulu bir biçimde koştu, manasına gelmektedir.

عَدَا الْمَاءُ : Su aktı.

عَدَاهُ : O şeyden geçti ve onu geride bıraktı; onun ötesine geçti, onu aştı ya da onu aşıp geçti.

عَدَا طَوْرَهُ : Meşru sınırını aştı. İmam Ragıp’a göre, اَلْعَدْوُ esasen geçişi ifade etmektedir; sınırı aşma, haddi aşma veya ötesine bir geçiş.

عَدَا عَلَيْهِ (mastar isimler عَدْوٌ ve عَدَاءٌ ve عُدُوٌّ ve عُدْوَانٌ ve عِدْوَانٌ  ve تَعَدِّى) ve اِعْتَدَى : Ona karşı haksız, adaletsiz veya saldırgan bir şekilde davrandı, ona karşı meşru sınırı geçti, aştı.

اِعْتَدَى الْحَقَّ اَوْ عَنِ الْحَقِّ : Hakikat sınırlarını aştı.

اِعْتَدَى عَلَيْهِ : Ona karşı sınırı aştı; ona saldırdı ya da hücum etti.

اَلْاِعْتِدَاءُ  makul veya meşru olanı aşmadır ve bu bazen ihlal bazense misilleme şeklindedir.

تَعَدَّى : (Haddi) aştı, (hududu) çiğnedi.

عُدْوَانٌ : Bariz bir biçimde haksız, adaletsiz veya saldırgan eylem.

لَا عُدْوَانَ عَلَىَّ = لَا سَبِيلَ عَلَىَّ : Benim günahım yok.

مُعْتَدٍ : Günahkar.

عَادَاهُ (mastar isim مُعَادَاةٌ ve عَدَاوَةٌ): Ona düşmanlıkla davrandı ya da yaklaştı.

عَادَى الشَّىْءَ : O şeyden uzaktaydı veya o hale geldi, o şeyi ondan uzaklaştırdı.

عَادَيْتُهُ (bazen) onunla koşuda yarıştım, anlamına gelmektedir.

عَدُوٌّ : Bir düşman (çoğul hali اَعْدَاءُ ). Hem tekil hem de çoğul olarak kullanılmaktadır.

عَدَاوَةٌ : Uzaklık, düşmanlık.

عُدْوَةٌ : Bir vadinin tarafı; bir taraf; yüksek bir yer; uzak bir yer; bir genişletme yeri.

اَلْعَادِى ya da عَادٍ (ismi fail): Düşman; günahkar; meşru sınırı aşan kimse.

عَادِيَةٌ (şu sözcüğün dişil hali: عَادٍ ) : Bir grup mücahit; mücahitlerin atları veya savaş atları; uzaklık ( عَادِيَاتٌ çoğul haldedir).