KÖK HARFLER: ع و د

ANLAM: 

عَادَ : Geri dönmek, bir şeyden yüz çevirdikten sonra o şeye geri dönmek.

AÇIKLAMA:

عَوْدٌ : Bir şeyden döndükten veya ayrıldıktan sonra ona, ya bizatihi olarak ya da sözle ve azim, kararlılık itibariyle geri dönmek. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ : Rabbimiz, bizi buradan çıkar, tekrar dönersek doğrusu zulmetmiş oluruz (23/107); وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ : Eğer dünyaya geri döndürülseler yine kendilerine yasak edilen şeylere dönerler (6/28); وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ : Kim dönerse/bir daha aynı suçu işlerse Allah ondan öç alır (5/95); وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ : Yaratmayı başlatan, sonra onu iade edecek olan O’dur (30/27); وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : Kim faizciliğe dönerse, işte onlar cehennemliktir, onlar orada temelli kalacaklardır (2/275); وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا : Siz (bozgunculuğa) dönerseniz biz de (sizi cezalandırmaya) döneriz (17/8); وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ : Geri dönerseniz biz de döneriz (8/19); قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آَمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا : Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: Ey Şuayb; seni ve beraberindeki inanmış olanları, ya memleketimizden çıkarırız veya mutlaka bizim dinimize dönersiniz (7/88); قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا : Allah, bizi ondan kurtardıktan sonra yine sizin dininize dönecek olursak; doğrusu Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah’ın dilemesi bir yana, sizin dininize dönmemiz bizim için olacak şey değildir (7/89).

Şu sözüne gelince: وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا : Eşlerinden zıhar ile ayrılmak isteyip de sonra söylediklerine dönenlerin eşleriyle temas etmeden önce bir köleyi hürriyetine kavuşturmaları gerekir (58/3).

1. Zahirilere göre bu, kocanın, karısına ikinci kez “sen bana anamın sırtı gibisin” demesidir. Böyle demesi halinde onun kefaret vermesi gerekir. ثُمَّ يَعُودُونَ sözü Bakara Suresi 226. ayette geçen فَإِنْ فَاءُوا (Eğer o süre içinde dönerlerse…) ifadesi gibidir.
2. Ebu Hanife’ye göre, “ziharda dönme; kocanın, karısına zihar’da bulunduktan sonra tekrar onunla cima etmesi” demektir.
3. Şafi’ye göre ise, “ziharın gerçekleşmesinin ardından kadının, kocasının kendisini boşamasının mümkün olduğu bir süre alıkonulup kocanın onu boşamaması” demektir.
4. Müteahhirinden bazıları şöyle demiştir: مُظَاهَرَةٌ mesela “Eğer şunu yaptıysam ya da yaparsam karım bana anamın sırtı gibi olsun” sözünde olduğu gibi bir yemindir. Kişi ne zaman bunu yapar ve yeminini bozarsa, o zaman Yüce Allah’ın bu yerde açıkladığı kefareti vermesi gerekir. 

Yüce Allah’ın ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا sonra söylediklerine dönerler (58/3) sözü ise, “yapmayacağına yemin ettiği işi yapma” anlamında yorumlanır. Bu bakımdan ayetteki bu kalıp “bir kimse yemin ettiği şeyi yerine getirdiğinde” söylenen فُلاَنٌ حَلَفَ ثُمَّ عَادَ sözüne benzer. 

el-Ahfeş, لِمَا قَالُوا sözünün, فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ sözüyle ilişkili olduğunu ifade etmiştir ki bu da son görüşü kuvvetlendirmektedir. Şöyle demiştir: Kişinin yeminini bozduğunda bu keffaretin gerekli hale gelmesi tıpkı, Yüce Allah’ın adıyla yemin edilip bu yeminin bozulması ile ilgili şu ayette açıklanmakta olan keffaretin gerekli hale gelmesine benzer: لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ : Allah, kasıtsız olarak ağzınızdan çıkıveren yeminlerinizden dolayı sizi sorumlu tutmaz, fakat bilerek yaptığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Onun kefareti; ailenize yedirmekte olduğunuzun ortalamasından, on düşkünü yedirmek, yahut giydirmek veya bir köle azad etmektir. Kim de bunları bulamazsa; üç gün oruç tutmalıdır (5/89).

إِعَادَةُ الشَّيْءِ كَالْحَدِيثِ وَغَيْرِهِ : Bilgi, haber veya başka bir şeyin tekrarlanması. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى : Allah buyurdu: Al onu! Korkma! Biz onu ilk hâline döndüreceğiz (20/21); إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا : Eğer onlar size galip gelirlerse sizi taşlayarak öldürürler, yahut kendi dinlerine döndürürler ki, o takdirde asla iflâh olamazsınız (18/20).

عَادَةٌ kelimesi ise “yapılması tıpkı tabiat gibi, kolay hale gelinceye kadar bir fiilin ve infialin tekrar edilmesinin” adıdır. Bundan dolayı “adet ikinci bir tabiattır (اَلْعَادَةُ طَبِيعَةٌ ثَانِيَةٌ)” denmiştir. 

عِيدٌ : Belli aralıklarla tekrarlayan şey. Şeri dilde ise, özellikle “oruç açma günü ve kurban günü” anlamında kullanılmıştır. Allah Rasulünün (s.a.v.) أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَبِعَالٍ “Yeme, içme ve eşlerin oynaşma günleri” şeklindeki sözünde dikkatleri çektiği gibi, bu günler, şeriatta, sevince tahsis edildiğinden dolayı, عِيدٌ kelimesi “sevincin olduğu her türlü günle” ilgili kullanılır olmuştur. Yüce Allah’ın şu sözünde de bu anlamda geçer: رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآَخِرِنَا : Ey Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için, geçmiş ve geleceklerimiz için bayram olsun (5/114).

عِيدٌ : İnsan üzerinde dönüp duran/tekrarlayan her türlü durum. 

عَائِدَةٌ : Herhangi bir şeyden dolayı, insana geri dönen her türlü yarar. 

مَعَادٌ kelimesi ise “dönüşle” ilgili ve “dönülen zamanla” ilgili kullanılır. Ayrıca “kendisine dönülen mekanla” ilgili de kullanılabilmektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآَنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ : Sana Kur’ân’ı farz kılan, seni dönülecek yere elbette döndürecektir (28/85).

1. Yüce Allah’ın bununla “Mekke’yi” kastettiği söylenmiştir.
2. Doğrusu ise müminlerin emiri Hz. Ali’nin işaret ettiği ve İbni Abbas’ın zikrettiği şu görüştür: “Burada Yüce Allah’ın (Allah Rasulünü) Hz. Adem’in belinde bil-kuvve olarak yarattığı ve “Rabbin Adem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye onları kendilerine şahit tutmuştu.” (7/172) sözünde ifade edildiği gibi, ondan yani Hz. Adem’den izhar ettiği, ortaya çıkardığı yer olan cennete işaret edilmektedir.” 

عَوْدٌ : Yaşlı deve. Böyle adlandırılmasında ya “onun hayatı boyunca yolculuklar ile çalışmaları tekrarlamış olması” ya da “onun üzerinde yılların tekrar tekrar geçmiş olması ve onun üzerinde bir yılın geçip gitmesinin ardından başka bir yılın dönüp gelmesi” göz önünde bulundurulmuştur. Birinci durumda عَوْدٌ kelimesi fail anlamında olur. İkinci durumda ise meful anlamında olur.  

عَوْدٌ : Yolcuların kendisine geri döndüğü eski yol. 

“Hasta ziyareti” anlamına gelen عِيَادَةُ الْمَرِيضِ sözü عَوْدٌ kökünden gelir. 

عِيدِيَّةٌ : Kendisine عِيدٌ denen aygır deveye nispet edilen develer. 

عُودٌ : Şöyle denmiştir: Bu kelime temelde “kesildiğinde geri dönme özelliği taşıyan ağaç parçası” demektir. Fakat yalnızca “herkesçe malum olan ud çalgısına” ve “kendisiyle buhur yapılan öd ağacına” tahsis edilmiştir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَادَ (geniş zaman يَعُودُ mastar isim عَوْدٌ ve مَعَادٌ):

عَادَ فِيهِ وَ لَهُ وَ عَادَ اِلَيْهِ : O kişi veya şey o şeye geri döndü, ondan yüz çevirdikten sonra o şeye geri döndü.

عَادَ اِلَى كَذَا : O kişi veya şey, başlangıçtaki duruma, yeniden böyle bir şeye, duruma veya koşula döndü. 

عَادَ tekrar etti ya da ikinci bir kez yaptı, manasındadır.

بَدَاَ ثُمَّ عَادَ : İlk kez yaptı veya başladı, sonra tekrar etti veya ikinci bir kez yaptı (يَعُودُ  mastar isim عِيَادَةٌ). 

عَادَ الْمَرِيضَ : Hasta adamı tekrar tekrar ziyaret etti.

عَادَ السَّائِلَ : Dilenciyi reddetti ya da onu geri çevirdi.

عَادَ عَلَيْهِمُ الدَّهْرُ : Zaman onları mahvetti.

اَعَادَهُ اِلَى مَكَانِهِ : Onu geri getirdi ya da eski yerine koydu; onu ikame etti.

اَعَادَ الْكَلَامَ : Konuşmayı tekrar etti.

اَعَادَ الصَّلٰوةَ : Duayı ikinci bir kez etti.

اَعَادَهُ : Onu geri getirdi ya da eski bir haline geri döndürdü, onu yeniledi; onu yeniden diriltti. 

مَا يُبْدِئُ وَ مَا يُعِيدُ : Ne özgün olarak ne de tekerrür yoluyla herhangi bir şey söylemez.

اَعَادَ : O hale getirdi veya öyle olmasını sağladı, o hale geldi.

عَائِدٌ : Yaptığı veya söylediği şeye geri dönen veya gerisin geriye dönen kişi.

مَعَادٌ : Geri dönüş, bir kimse veya şeyin geri döndüğü bir yer; bir varış yeri veya nihai bir durum veya koşul; hac, ölü bir insan için bir bekleme yeri.

العِيدُ : Bayram..