KÖK HARFLER: ض ع ف

ANLAM: 

ضَعُفَ : (Bir kişi veya şey) zayıf, kuvvetsiz, bitkin, çelimsiz, güçsüz, sağlıksız olmak.

AÇIKLAMA:

ضَعْفٌ : “Kuvvet” kelimesinin zıddıdır. Fiil olarak “zayıf, güçsüz, kolay kırılır, dayanıksız idi ya da o hale geldi” anlamında ضَعُفَ şeklinde kullanılır. “Zayıf, güçsüz, kolay kırılır, dayanıksız olana” ضَعِيفٌ denir.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ : İsteyen de, istenen de zayıf/âciz kalmıştır (22/73).

ضَعْفٌ (zayıflık, güçsüzlük vs) nefiste, bedende veya halde, vaziyette olabilir. ضَعْف ve ضُعْفٌ kelimelerinin iki ayrı lehçe olduğu söylenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: الْآَنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا : Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi (8/66). Yine şöyle buyurmuştur: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ : Biz, o yerde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak istiyorduk (28/5).

El-Halil şöyle demiştir: Dammeli ضُعْفٌ kelimesi “bedendeki zayıflıkla, güçsüzlükle” ilgili, fethalı ضَعْفٌ kelimesi ise, “akıl ve reydeki zayıflıkla , güçsüzlükle” ilgili kullanılır. Yüce Allah’ın şu sözünde de buradan gelir: فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ : Şâyet borçlu sefih veya aklı zayıf veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise velisi adaletle yazdırsın (2/282). 

ضَعِيفٌ kelimesinin çoğulu ضِعَافٌ ve ضُعَفَاء şekillerinde gelir. Şöyle buyurmuştur: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ : Zayıflara, hastalara ve harcayacak şeyleri bulunmayanlara, Allah’a ve Resûlüne sadık kaldıkça bir sorumluluk yoktur (9/91). 

اِسْتَضْعَفْتُهُ : Onu ضَعِيفٌ (zayıf, güçsüz, kolay kırılır, dayanıksız) buldum. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا : Niye Allah yolunda ve ‘Ey Rabbimiz, bizi şu zalimlerin yaşadığı beldeden çıkar, bize katından bir kurtarıcı, kendi katından bir destekçi gönder’ diye yalvaran ezilmiş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz (4/75); إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ : Melekler, kendilerine zulmeden kişilerin canlarını aldıklarında, onlara, Ne yapıyordunuz? derler. Onlar da: Biz yeryüzünde zayıf kimselerdik. derler (4/97); إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي : Bu insanlar beni zayıflattı/güçsüzleştirdi (7/150). Yüce Allah’ın şu sözünde bunun karşıtı olarak اِسْتِكْبَارٌ (kibirlenmek, büyüklenmek) kelimesi zikredilmiştir: وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا : Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: Hayır, siz gece ve gündüz hileli düzenler (kurup) bizim Allah’ı inkâr etmemizi ve O’na eşler koşmamızı bize emrediyordunuz dediler (34/33).

Şu sözüne gelince: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً : Sizi güçsüz yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından kuvvet veren ve sonra kuvvetin ardından güçsüzlük ve ihtiyarlık veren, Allah’tır (30/54). Buradaki ikinci zayıflık birinciden farklıdır. Üçüncüsünde de böyledir. Çünkü, خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ : Sizi zayıflıktan yarattı (30/54) sözü “bir meniden ya da topraktan yarattı” anlamındadır. İkinci zayıflık,”ceninde ve çocukta bulunan zayıflıktır.” Üçüncüsü ise “ihtiyarladıktan sonraki zayıflıktır” ki “ömrün en rezili” أَرْذَلِ الْعُمُرِ sözüyle işaret edilen budur. 

İki kuvvete gelince, birincisi “çocuğun hareket etmesini, süt istemeye yönlendirilmesini ve ağlama yoluyla kendisinden sıkıntının giderilmesini sağlayan kuvvedir.” İkinci kuvve ise, “ergenliğe ulaştıktan sonraki kuvvedir”. Ayrıca ضَعْفٍ kelimelerinden her birinin birinci halden farklı bir hale işaret ettiğine kelimenin her üç yerde de nekra olarak zikredilmiş olması da delalet etmektedir. Çünkü nekra bir kelime tekrarlanıp ikinci kullanımında kendisiyle önceki geçen kelime kastedilirse, o zaman ikinci kelime marife olarak zikredilir. Mesela رَاَيتُ رَجُلاً فَقَالَ لِي الرَّجُلُ كَذَا (Bir adam gördüm. O adam bana şöyle dedi.). Eğer bu kelime ikinci defa nekra olarak zikredilirse, bu durumda onunla birinciden başkası kastedilmiş olur. Bundan dolayı İbni Abbas فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا – إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا : Elbette zorluğun yanında bir kolaylık vardır. Gerçekten, zorlukla beraber bir kolaylık vardır (94/5-6) sözü ile ilgili, tek bir عُسْر’un, yani zorluğun iki  يُسْر’a, yani kolaylığa asla galebe çalamayacağını söylemiştir .Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا : İnsan zayıf yaratılmıştır (4/28). Burada zayıflıkla kastedilen, “Mele-i Ala’nın ihtiyaç duymadığı birçok şeye insanın ihtiyacının olduğudur”. Şu sözüne gelince: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا : Şüphesiz ki şeytanın hilesi zayıftır (4/76). Şeytanın hilesinin zayıflığı sadece Yüce Allah’ın, إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ : Benim kullarım üzerine senin bir hakimiyetin yoktur (17/65). sözünde zikredilen kulları arasına girmiş olanlar açısındandır.

ضِعْفٌ kelimesi ise, tıpkı yarı ve eş kelimelerinde olduğu gibi, birinin varlığı diğerinin varlığını gerektiren karşılıklı izafiyete sahip bağlılaşık kelimelerdendir. “Birbirine denk iki miktarın birleşmesi” anlamına gelir. Yalnızca sayıda kullanılır. Dolayısıyla أَضْعَفْتُ الشَّيْءَ ve ضَعَّفْتُهُ ve ضَاعفْتُهُ dendiğinde “bir nesneye onun bir ya da daha fazla mislinin, benzerinin veya katının eklendiği” kastedilir. Bazıları ضَاعَفْتُ kullanımının ضَعَّفْتُ kullanımından daha beliğ olduğunu söylemiştir. Bundan dolayı kurrânın çoğunluğu Ahzab Suresi 30. ayeti şöyle okumuştur: يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ : Ey peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır (33/30). 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا : Allah zerre kadar zulmetmez ve eğer bir iyilik olursa onu kat kat artırır (4/40). Yine şöyle buyurmuştur: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا : Her kim bir iyilik ile gelirse kendisi için onun on misli vardır (6/160).

Ayrıca yine “bir nesneye onun bir ya da daha fazla mislini, benzerini veya katını ekledim, onu iki, üç vs kat ettim ya da iki, üç vs misli arttırdım” anlamında tahfifli olarak ضَعَفْتُهُ şeklinde de kullanılmıştır. Bu fiilin mastarı ضَعْفٌ şeklinde gelir. “Kendisine bir ya da daha fazla misli, benzeri veya katı eklenmiş olana, iki, üç vs kat edilene ya da iki, üç vs misli artırılana” مَضْعُوفٌ denir. Dolayısıyla ثَنًى ve ثِنًى kelimelerine benzer olarak ضَعْفٌ kelimesi mastar ve ضِعْفٌ kelimesi de isimdir. Bu itibarla ضِعْفُ الشَّيْءِ sözü, “bir şey iki katına çıkaran” demektir. ضِعْفٌ kelimesi herhangi bir sayıya izafe edildiğinde, “hem o sayıyı ,hem de onun bir mislini” ifade eder. Mesela ضِعْفُ الْعَشَرَةِ ve ضِعْفُ الْمِائَةِ sözleri tartışmasız, sırayla “20” ve “200” anlamına gelir. 

أَعْطِهِ ضِعْفَيْ وَاحِدٍ (Ona şu bir tanenin dı’fını ver) dendiğinde bu, “hem o bir taneyi hem de onun iki mislini vermeyi” gerektirir ki bunun toplamı “üç tane” eder. Çünkü bu, anlam olarak “bir tane ve onunla çift oluşturan iki tane” demektir ki bunun toplamı üç tane eder. Bu kural ضِعْفٌ kelimesi muzaf olarak kullanıldığında geçerlidir. Ama muzaf olarak kullanmayıp ضِعْفَانِ dediğinde bu, kendisini oluşturan çiftlerden her birinin diğeriyle çift oluşturması itibariyle زَوْجَانِ (iki çift) kelimesi ile aynı görevi görür. Bu durumda ضِعْفَانِ kelimesi iki anlamına gelir. Her biri diğerini ikiye katladığından dolayı, ضِعْفَيِ الْوَاحِدِ sözündeki gibi ضِعْفَانِ kelimesinin الْوَاحِد’e (bire) izafe edilerek onu üçe çıkarmasının aksine, bu ikisi “ikinin” dışına çıkmaz. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا : Onlara yaptıklarının kat kat fazlası mükâfât vardır (34/37). 

Şu sözüne gelince: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً : Ey inananlar, kat kat ribâ yemeyin (3/130). 

1. Bir görüşe göre “Yüce Allah her iki lafzı tekit amacıyla zikretmiştir”. 
2. Şöyle denmiştir: Bilakis مُضَاعَفَةً kelimesi ضِعْفٌ kökünden değil, aksine ضَعْفٌ kökünden gelir. Buna göre ayetin anlamı şöyledir: “Sizin bir ضِعْفٌ (iki katına çıkarma, arttırma) olarak gördüğünüz şey aslında bir ضَعْفٌ’dır yani bir eksiltmedir.” Bu sözü şu sözüne benzer: وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ : İnsanların mallarında artış olsun diye verdiğiniz herhangi bir faiz, Allah katında artmaz (30/39); يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ : Allah, faizi yok eder, sadakaları arttırır (2/276).

Şu sözüne gelince: كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآَتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ : Cehenneme giren her ümmet kendi din kardeşine lanet eder. Nihâyet hepsi oraya toplandığında, sonrakiler öncekiler hakkında derler ki: Rabbimiz! İşte şunlar bizi doğru yoldan saptırdı. Onlara cehennem ateşinden kat kat azap ver (7/38). Burada iki katlı derken Yüce Allah’tan o kimselere hem “kendi sapıklıklarından dolayı bir azap vermesini” hem de لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ : Kıyamet gününde kendi günâhlarını tam olarak taşımaları ve bilgisizce saptırmakta oldukları kimselerin günâhlarından da bir kısmını yüklenmeleri için (16/25) sözünde işaret ettiği gibi, “kendilerini saptırmalarından dolayı bir azap vermesini” istemişlerdir. 

Şu sözüne gelince: لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ : Herkesin azabı kat kattır, fakat siz bilemezsiniz (7/38). Yani “onlardan her biri için sizin gördüğünüz azabın iki katı vardır”. 

Şöyle denmiştir: Bu sözü şu anlama gelir: “Onların tümü ve sizlerin tümü için diğerinin göreceğinin iki katı azap vardır. Çünkü azabın bir bölümü görünürde ve bir bölümü de içte gizlidir. Onlardan her biri diğerinin gördüğü azaptan içte gizli olanı değil, yalnızca görünürde olanı algılayıp onun içte herhangi bir azap görmediğini düşünecektir.” (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

ضَعُفَ ve ضَعَفَ (mastar isim ضَعْفٌ ve ضُعْفٌ): O kişi veya şey zayıf, kuvvetsiz, bitkin, çelimsiz, güçsüz veya sağlıksız idi ya da o hale geldi (zıt anlamlısı: قَوِىَ).

ضَعُفَ عَنِ الشَّىْءِ : O şeyi yapma kuvveti veya kudretinden yoksundu, acizdi.

ضَعُفَ o (bir şey) aşırıya kaçtı, manasına da gelmektedir (eşanlamlısı: زَادَ).

ضَاعَفَهُ (mastar isim مُضَاعَفَةٌ) ve اَضْعَفَهُ (mastar isim اِضْعَافٌ) ve ضَعَّفَهُ (mastar isim تَضْعِيفٌ): O şeyi ikiye katladı, o şeyi üçe katladı, o şeyi iki misline çıkardı, o şeyi belirsiz olarak katladı ya da o şeyi katladı.

اَلْمُضَاعَفَةُ وَ الْاِضْعَافُ وَ التَّضْعِيفُ : Bir şeyi iki katına, iki misline ya da birkaç katına çıkarmak veya kat kat arttırmak için ona eklenen.

ضِعْفُ الشَّىْءِ : Bir şeyi iki katına çıkaran o şeyin benzeri (çoğul hali اَضْعَافٌ ).

اَلضِّعْفُ “benzeri” manasına gelmektedir. Bu esas anlamıdır. Sonrasındaki kullanımıyla, “benzeri veya fazlası, belirsiz olarak eklenen” manasına gelmeye başlamıştır.

هٰذَا ضِعْفُهُ o şeyin iki katı ve o şeyin üç katı ve fazlası, manasına gelmektedir, çünkü ضِعْفٌ sonsuz bir ilavedir.

هٰذَا ضِعْفُ هٰذَا : Bu, bunun benzeridir.

لَكَ ضِعْفُهُ : Onun benzerinin iki katı veya üç katı veya bir sınır olmaksızın fazlası senin olsun.

لَاَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيٰوةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ : Sana hayatın ve ölümün katmerli acılarını tattırırdık.

اَضْعَافُ الْجَسَدِ : Vücudun uzuvları, elemanları veya organları.

اِسْتَضْعَفَهُ اَوْ ضَعَفَهُ : Onu aciz gördü; ona acizmiş gibi davrandı; ona aciz olduğunu ileri sürdü; ona acizlik atfetti.

اَضْعَفَهُ : Onu aciz hale getirdi.

ضَعْفٌ ve ضُعْفٌ : Zayıflık, kuvvetsizlik, çelimsizlik. Ancak, bazıları ilkinin muhakeme veya fikirde, ikincisinin ise bedende olduğunu söyler.

ضُعْفٌ meni, manasına da gelmektedir.

ضَعِيفٌ : Zayıf, çelimsiz, güçsüz (çoğulu: ضِعَافٌ وَ ضُعَفَاءُ).

اَضْعَفُ : Daha zayıf veya en zayıf.

اَضْعَفُ جُنْدًا : Askeri gücü daha zayıf (19:75).

مُضْعِفٌ : Katlayan, kat kat artıran.