KÖK HARFLER: ف ت ن

ANLAM: 

فَتَنَ : Bir şeyi yakmak. (Bu, fiilin temel anlamıdır.) (Sarraf) kötüyü iyiden ayırmak ve gerçekliğini sınamak için altını krözede eritmek. Başkasını öldürmek. Eziyet etmek.

AÇIKLAMA:

xx

فَتْنٌ kelimesi temelde “iyilik düzeyi kötülük düzeyinden ayrılıp ortaya çıksın diye, altını ateşe sokmak” demektir. Sonradan “insanı ateşe ve azaba sokmak” anlamında kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ : O gün onlar ateşe sokulacaklardır (51/13); ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ : Tadın fitnenizi (51/14). Yani “Tadın azabınızı!” Bu kullanımı itibariyle şu sözlerine benzer: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ : Derileri piştikçe, azabı tatmaları için onları başka derilerle değiştireceğiz (4/56); النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا : Sabah akşam ateşe sunulurlar (40/46).

1. Araplar bazen bunu, “azabın doğmasına neden olan şeye” ad olarak verir ve böylece mesela Yüce Allah’ın şu sözünde olduğu gibi bununla ilgili kullanılır: أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا : Haberiniz olsun ki, onlar fitnenin içine düşmüşlerdir (9/49).
2. Bazen de, Yüce Allah’ın şu sözünde olduğu gibi “deneme, sınama” anlamında kullanılır: وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا : Seni çeşitli denemelerden geçirdik (20/40). 

فِتْنَةٌ kelimesi بَلَاءٌ kelimesi gibi kabul edilmiştir; çünkü her ikisi de “insanın eriştiği ya da insana erişen bir sıkıntı, darlık veya dirlik genişliği, gönenç” anlamında kullanılırlar. Her ikisinde “sıkıntı, darlık” anlamı daha açıktır, belirgindir ve bu anlamdaki kullanımları da daha fazladır. Yüce Allah her iki anlamda olmak üzere şöyle buyurmuştur: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً : Biz sizi, şerle de, hayırla da deneyerek imtihan etmekteyiz (21/35). 

“Sıkıntı, darlık” anlamında ise şöyle buyurmuştur: إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ : Biz ancak bir fitneyiz (2/102); وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ : Fitne, öldürmekten beterdir (2/191); وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ : Fitne ortadan kalkıncaya kadar onlarla savaşın (2/Bakara 193). 

Şu sözüne gelince: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا : Onlardan kimi de: Bana izin ver, beni fitneye düşürme, der. Haberiniz olsun ki, onlar fitnenin içine düşmüşlerdir (9/49). Yani “İçlerinden bazısı da ‘Beni bu sıkıntının, belanın içine sokma, bana azap çektirme’ der, fakat onlar bu sözleriyle zaten bir sıkıntının, belanın ve azabın içine düşmüşlerdir.” 

Şu sözüne gelince: فَمَا آَمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ : Firavun ve kavminin kendilerini fitneye uğratmaktan korkuya düştükleri için kavminden bir gurup gençten başka kimse Musa’ya iman etmedi (10/83). Yani “başlarına sıkıntı, bela olur ve kendilerine azap eder korkusuyla…” 

Şöyle buyurmuştur: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ : Allah’ın sana indirdiği hükümlerin bir kısmından seni saptırmamalarına dikkat et (5/49). 

Şu sözüne gelince: وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ : Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı düzüp uydurman için seni fitneye düşüreceklerdi (17/73). Yani “seni neredeyse -kendine vahiy edilenden çevirerek, uzaklaştırarak- bir belanın ve sıkıntının içine düşüreceklerdi.” 

Şu sözüne gelince فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ : Siz kendinizi fitneye soktunuz (57/14). Yani “nefislerinizi kendiniz sıkıntının, belanın ve azabının içine düşürdünüz.” Şu sözünde de bu anlamdadır: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً : Aranızdan yalnız zalimlere erişmekle kalmayacak bir fitneden sakının (8/25).

Şu sözüne gelince: وَاعْلَمُٓوا اَنَّـمَٓا اَمْوَالُكُمْ وَاَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ Bilin ki mallarınız ve çoluk çocuğunuz birer deneme aracıdır. (8/28). Yüce Allah, evlatlarıyla imtihan edilmesi neticesinde insanın başına gelenleri göz önünde bulundurarak burada evlatları “fitne” diye adlandırmıştır. Şu sözünde ise sebep olduklarını, ortaya çıkardıklarını göz önünde bulundurarak evlatları “düşman” diye adlandırmıştır: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ : Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar da vardır (64/14).

Ayrıca “insanların, evlatları birer süs (güzel görünme vesilesi) edinirkenki hallerini” göz önünde bulundurarak şu ayette de onları “ziynet” yerine koymuştur: 

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ : İnsanlara kadınlara, oğullara karşı duyulan tutkulu şehvet süslü gösterilmiştir (3/14). 

Şu sözüne gelince: الم – أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آَمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ : Elif. Lâm. Mim. İnsanlar, fitneye çarpılmadan, sadece “İman ettik” demeleriyle bırakılıvereceklerini mi sandılar? (29/1-2). Yani “sınanıp, denenip de insanların murdar/habis olanları tayyib, temiz olanlarından ayırt edilmeden…” Nitekim şöyle buyurmuştur: لِيَمِيزَ اللّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ : Allah’ın murdar olanı temizden ayırt etmesi için (8/37). 

Şu sözüne gelince: أَوَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ : Onlar her yıl bir iki kez sınavdan geçirildiklerini görmüyorlar mı? Buna rağmen ne tövbe ediyorlar ve ne de ibret alıyorlar (9/126). Burada Yüce Allah’ın şu sözüne işaret edilmektedir: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ : Muhakkak ki, sizi biraz korku, biraz açlık, biraz mal, can ve ürün eksiltmesi ile deneriz. Sabredenleri müjdele (2/155). Şu sözünde de bu anlamdadır: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ : Bir fitne olmayacağını sandılar (5/71).

Fitne (فِتْنَةٌ) Yüce Allah’tan ya da kuldan sâdır olmuş olan sıkıntı, musibet, katl yani öldürme, azap vb. türden hoş görülmeyen fiillerdir. Bu gibi fiiller her ne zaman Yüce Allah’tan sadır olursa, bir hikmete dayanır ama her ne zaman insandan -Yüce Allah’ın bir emrine dayalı olmaksızın- sâdır olursa bu zikredilenin zıddı olur. Bundan dolayı Yüce Allah insanı, bütün her yere fitne düşürmekle ya da fitne sokmakla yerer. Mesela: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ : Fitne, öldürmekten beterdir (2/191); إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ …: İnanmış erkek ve kadınları fitneye uğratanlar… (85/10)

Şu sözüne gelince: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ : O’na karşı fitneye sokacak değilsiniz (37/162). Yani “…saptıramazsınız.” 

Şu sözüne gelince: بِأَيِّيكُمُ الْمَفْتُونُ : Hanginizde imiş o fitne (68/6).

1. Ahfeş şöyle demiştir: Buradaki مَفْتُون kelimesi فِتْنَةٌ anlamındadır. Bu itibarla لَيْسَ لَهُ مَعْقُولٌ (onun aklı yok) sözüne ve خُذْ مَيْسُورَهُ وَدَعْ مَعْسُورَهُ (Kolaylığını al, zorluğunu bırak) sözüne benzer. Bu bakımdan ayette takdiren “Hanginizde delilik (فُتُونٌ) olduğunu” denmek istenir.
2. Bir başkası ise şöyle demiştir: Ayet aslında أَيُّيكُمُ الْمَفْتُونُ şeklindedir ve tıpkı وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا : Şâhit olarak Allah yeter (48/28) ayetinde olduğu gibi buradaki ب harfi de zaiddir. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ; Allah’ın sana indirdiği hükümlerin bir kısmından seni saptırmamalarına dikkat et (5/49). Burada, aynı anlamda olduklarına işaret edilmek istendiğinden فتن fiili, tıpkı خَدَعُوكَ fiili gibi عن harfi ceriyle geçişli yapılmıştır. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

فَتَنَ (geniş zaman يَفْتِنُ mastar isim فَتْنٌ ve فُتُونٌ):

فَتَنَهُ : O şeyi yaktı.

يَوْمَهُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ : Onların ateş üzerinde yakılacakları günde (51:13). Bunun, fiilin temel anlamı olduğu söylenir.

فَتَنَ الصَّائِغُ الذَّهَبَ : Sarraf, kötüyü iyiden ayırmak ve gerçekliğini sınamak için altını krözede eritti. İmam Ragıp’a göre, اَلْفَتَنُ bir kimseyi imtihan yoluyla ateş ile vb. biçimde, bir azap veya felaket haline sokmak, manasına gelmektedir; başkasını öldürmek, manasında da kullanılmaktadır.

اِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ : Müminleri yakan, öldüren veya eziyet edenler (85:10).

فَتَنَهُ : Ona zulmetti, onu zorluk ve sıkıntıya soktu, azmini sınamak için onu imtihana veya belaya tabi tuttu.

فَتَنَ فُلَانًا : Falanca birini saptırdı.

فَتَنَ فُلَانًا عَنْ رَاْيِهِ : Falanca birinin kendi fikirlerine sahip olmasını engelledi.

فَتَنَهُ : Bulunduğu konumdan dönmesini veya ayrılmasını sağladı; onu doğru yoldan döndürdü.

فُتِنَ اِلَى النِّسَاءِ : Kadınlarla zina yapmaya niyetlendi ya da arzu etti.

فَتَنَتْهُ : Onun gönlünü çeldi.

فَتَنَ الْمَالُ النَّاسَ : Varlık, erkekleri ona çekti.

فَتَنَ : Bir imtihana, sınava veya belaya tabi tutuldu.

فَتَنَهُ : O şey onu cezbetti ya da baştan çıkardı.

فُتِنَ فِى دِينِهِ : Dininde doğru yoldan saptırıldı.

فِتْنَةٌ : Bir ateşle yanma; gerçekliğini sınamak için altın veya gümüşün eritilmesi; bir imtihan; birinin sayesinde sınandığı bir sıkıntı, zorluk veya bela; azap; bir topluluk arasındaki kıyım, ihtilaf, fitne; yanlış yönlendirme veya saptırma; cazibe veya baştan çıkarma; delilik, cinnet veya şeytani güçlerin ele geçirmesi; doğru yoldan sapma veya ayrılma; imansızlık veya inançsızlık; ceza; bahane, mazeret veya cevap; zulüm.

فَاتِنٌ (ismi fail): Saptıran veya yanlış yönlendiren kişi. Kara sevdalı, şaşkın, kandırılmış.

مَفْتُونٌ (ismi meful): Delirmiş, şeytani güçlerce ele geçirilmiş.