KÖK HARFLER: ف ت ح

ANLAM: 

فَتَحَ : Açmak. Aralık bırakmak. Ülkeyi zorla almak, kazanmak, fethetmek. Belirsiz veya karışık olanı açıklığa kavuşturmak, açıklamak.

AÇIKLAMA:

فَتْحٌ : Muğlaklığı, kapalılığı ve müşkilliği izale etmek, gidermek, açmak. Bu iki türlüdür: 

Birincisi, gözle görülebilen türden açma. Mesela kapı ve benzeri şeyleri açma (فَتْحٌ) ve ayrıca demir kilidi, mandalı, sürgüyü ve şu ayette ifade edildiği gibi eşyayı açma gibi: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ : Yüklerini açınca karşılık olarak götürdükleri mallarının kendilerine iade edilmiş olduğunu gördüler (12/65); وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ : Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar (15/14).

İkincisi, “gamı, tasayı, veya kederi kişinin üzerinden kaldırmak, izale etmek veya gidermek” demek olan فَتْحُ الْهَمِّ sözünde ifade edildiği gibi, “basirette görülebilen” türden açma. Bu da çeşitli kısımlara ayrılır: 

Birincisi, dünyevi meselelerle ilgilidir. Mesela “kişinin üzerinden kaldırılacak, izale edilecek veya giderilecek gam, tasa veya keder” ve “mal vs. türden bir şey verilerek izale edilecek veya giderilecek bir fakirlik” gibi. Mesela: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ : Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık (6/44). Yani “…genişlettik, bollaştırdık…”

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آَمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ : Eğer o ülkelerin halkları iman edip kötülüklerden sakınsalardı, göğün ve yerin bereket kapılarını üzerlerine açardık (7/96). Yani “hayırlar onlara yönelirdi ya da hayırlardan nasipleri olurdu.” 

İkinci olarak, “kapalı ilimleri veya bilgileri açma” anlamında kullanılır. Mesela فُلاَنٌ فَتَحَ مِنَ الْعِلْمِ بَابًا مُغْلَقًا (Filan kişi bir ilimde veya bilgide kapalı bir kapıyı açtı) sözünde bu ifade edilir). 

Şu sözüne gelince: إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا : Biz sana apaçık fetih verdik (48/1).

1. Bir görüşe göre Yüce Allah burada “Mekke’nin fethini” kastetmiştir.
2. Bir görüşe göre ise, bilakis burada Yüce Allah, Hz. Peygamber’e (s.a.v.) açılmış olan; bilgileri veya ilimleri, sevaba ulaşmaya vesile olan hidayetleri ve günahlarının gufranının bir sebebi haline gelen mahmud, övülen olan makamları kastetmiştir. 

Her türlü şeyde فَاتِحَةٌ, “kendisiyle birlikte, sonrasında gelenin açıldığı, o şeyin başlangıcı” demektir. Fatiha suresine de (فَاتِحَةُ الْكِتَابِ) bu ad verilmiştir. 

“Filan kişi, şöyle bir işe başladı” anlamında اِفْتَتَحَ فُلاَنٌ كَذَا ve “Filan kişi bir başkasına şöyle bir şey bildirdi ve ondan haberdar etti” anlamında فَتَحَ عَلَيْهِ كَذَا denmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ : Rabbiniz katında aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi Allah’ın size açıkladıklarını onlara anlatıyorsunuz? (2/76); مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا : Allah’ın insanlara açtığı bir rahmeti hiç kimse alıkoyamaz (35/2). 

فَتَحَ الْقَضِيَّةَ : Bir davada, kesin hükmü verip son sözü söyledi ve davanın muğlaklığını, kapalılığını izale etti, ortadan kaldırdı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ : Rabbimiz, kavmimizle bizim aramızda Sen, hak ile hüküm ver. Sen, hüküm verenlerin en hayırlısısın (7/A’râf 89). Şu sözünde de buradan gelir: وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ : O, (gerçek hükmünü vererek hak ile batılın arasını) açandır, (her şeyi hakkıyla) bilendir (34/26). 

Hem dammeli olarak فُتَاحَةٌ şeklinde hem de فَتْحٌ şeklinde kullanılmıştır. 

Şu sözüne gelince: إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ Allah’ın yardımı ve fetih geldiği zaman (1) Burada geçen فَتْحٌ kelimesinin “nusret”, “zafer”, “hüküm” ve “Yüce Allah’ın insanın bilmesine açtığı bilgiler” anlamında olması muhtemeldir. Yüce Allah’ın şu sözlerinde de bu şekildedir: نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ : Allah’tan bir zafer ve yakın bir fetih (61/13); فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ : Olur ki Allah fetih verir (5/52); وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ : Doğru söylüyorsanız bu fetih ne zaman? diyorlar (32/28).

Şu sözüne gelince: قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ : De ki; Fetih günü o kâfirlere imanları fayda vermez ve kendilerine mühlet de verilmez (32/29). Yani “hüküm günü…”

1. Bir görüşe göre, “kıyametin kurulmasıyla şüphelerin izale edileceği, giderileceği gün…” anlamındadır.
2. Başka bir görüşe göre ise, “Yüce Allah’tan bir fetih ya da hüküm olarak kendilerine gelmesini istedikleri (اِسْتِفْتَاحٌ) ve talep ettikleri azap…” anlamına gelir. 

اِسْتِفْتَاحٌ : Fetih ya da hüküm verilmesini (فِتَاحٌ) istemek.  Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ : Eğer siz fetih istiyorsanız, işte size fetih geldi (8/19). Yani “eğer bir zafer istiyorsanız” veya “bir fitah (فِتَاحٌ) yani hüküm istiyorsanız” ya da “hayırlarla ilgili bir başlangıç istiyorsanız, işte Allah Rasulünün (s.a.v.) gelişiyle birlikte, bunlar size gelmiş oldu.” 

Şu sözüne gelince: وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا : (Yahudiler) daha önce inanmayanlara karşı zafer istiyorlardı (2/Bakara 89) Yani “Yüce Allah’tan, Muhammed (a.s.)’ı gönderip kendilerine yardım etmesini isterlerken…”

1. Bunun, “Kimi zaman insanlardan onun hakkında bilgi edinmeye ve kimi zaman da kitaplardan onunla ilgili bilgiler çıkarmaya çalışırlarken…” anlamında olduğu söylenmiştir.
2. Bir başka görüşe göre, “onu anarak Yüce Allah’tan zafer isterlerken…” anlamındadır.
3. Bir diğer görüşe göre ise, “bizler Muhammed (a.s.) ile birlikte, putlara tapanlara karşı zafer kazanacağız derlerken…” anlamındadır.

مِفْتَحٌ ve مِفْتَاحٌ : Bir şeyi açmada kullanılan araç, anahtar. Çoğulu مَفَاتِيحُ ve مَفَاتِحٌ şekillerinde gelir. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ : Gaybın anahtarları O’nun katındadır (6/59). Burada Yüce Allah عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا – إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ : O, gaybi bilendir. Kendi gaybını (görülmez bilgi hazinesini) kimseye açık tutmaz. Seçtiği bir elçiden başka (72/26-27) ayetinde zikredilen “Kendi gaybına vasıl olmada, ulaşmada veya erişmede vasıta edinilecek şeyleri” kastetmektedir. 

Şu sözüne gelince: وَآَتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ : Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını güçlü kuvvetli bir topluluk zor taşırdı (28/76).

1. Bir görüşe göre Yüce Allah burada, “Karun’un hazinelerinin anahtarlarını” kastetmiştir.
2. Başka bir görüşe göre ise, bilakis burada مَفَاتِحٌ kelimesi ile “hazinelerin kendisi” kastedilmiştir. 

بَابٌ فُتُحٌ : Her halde, durumda açık olan kapı. بَابٌ غُلُقٌ kelimesi ise bunu zıddı anlamında kullanılır. 

Şöyle bir rivayet zikredilir: مَنْ وَجَدَ بَابًا غُلُقًا وَجَدَ إِلَى جَنْبِهِ بَابًا فُتُحًا “Kim daima kapalı olan bir kapı bulduysa, onun yanında da daima açık olan bir kapı bulmuştur.” 

كُمٌّ فَتْحٌ : Geniş yen, elbise kolu. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

فَتَحَ (geniş zaman يَفْتَحُ mastar isim فَتْحٌ):

فَتَحَ الْبَابَ : Kapıyı açtı.

فَتَحْتُ الْقَنَاةَ : Kanalı açtım (ki su akabilsin ve ekin sulayabilsin).

فَتَحَ بَيْنَ رِجْلَيْهِ : Bacakları arasında bir aralık bıraktı.

فَتَحَ الْبِلَادَ : Ülkeyi zorla aldı, kazandı ya da fethetti.

فَتَحَ الْمُشْكِلَ : Belirsiz veya karışık olanı açıklığa kavuşturdu ya da açıkladı.

فَتَحَ عَلَيْهِ بِكَذَا : Onu o şey hususunda bilgilendirdi ya da ondan haberdar etti

فَتَحَ سِرَّهُ عَلَيْهِ : Sırrını ona açıkladı.

فَتَحَ اللّٰهُ عَلَى فُلَانٍ : Allah c.c. falanca birine yardım etti, destek oldu.

فَتَحَ بَيْنَهُمْ : Onlar arasında hükmetti.

فَتَحَ : Açtı, (genişletmek, rızıklandırmak manasında açtı), fethetti. Hükmetti.

اِسْتَفْتَحَ الْبَابَ : Kapının açılmasını diledi ya da istedi.

اِسْتَفْتَحَ : Düşmanına karşı destek veya zafer istedi, fetih istedi, arzu etti, diledi, ya da hüküm istedi.

فَتْحٌ : Zafer; bir ülkenin fethi.

فَتْحٌ : Düşmana karşı destek; sayesinde Allah’ın c.c. destek verdiği geçim vasıtaları; her yağmurun ilki.

فَاتِحَةٌ : Bir şeyin başlangıcı veya ilk kısmı.

فَاتِحَةُ الْكِتَابِ : Kitabın, yani Yüce Kuran’ın başlangıç bölümü.

مِفْتَحٌ : Anahtar, su kanalı (çoğulu: مَفَاتِحُ ve مَفَاتِيحُ).

مَفْتَحٌ : Bir şeylerin tutulduğu veya saklandığı bir yer (eşanlamlısı: مَخْزَنٌ ve كَنْزٌ, çoğulu: مَفَاتِحُ).

اُوتِيتُ مَفَاتِحَ الْكَلِمِ : Sözcüklerin anahtarları bana verilmiştir.

فَاتِحٌ (ismi fail): Açan.

فَتَّاحٌ : Açan; fetheden; hükmeden. Çok iyi hüküm veren. Pekiştirmeli bir anlamı vardır. Kulları için merhametinin ve rızkının kapılarını açan manasında Allah’a c.c. istinaden kullanılan bir sıfattır.