KÖK HARFLER: ض ح ك

ANLAM: 

ضَحِكَ : Gülmek. Tebessüm etmek. Birisini alaya almak.

AÇIKLAMA:

ضَحِكٌ : Nefsin sürurundan, sevincinden dolayı, yüzün genişleyip açılması ve dişleri gösterme, gülme. Bu esnada dişlerin görünmesinden dolayı, “önlerde olan dişler” ضَوَاحِك olarak adlandırılmıştır. Ayrıca ضَحِكٌ kelimesi müstear olarak “alay etmek, eğlenmek, istihza etmek veya kendisine gülmek” anlamında kullanılmış ve “onunla alay etti, eğlendi, istihza etti veya ona güldü” anlamında ضَحِكَ مِنْهُ denmiştir.

رَجُلٌ ضُحَكَةٌ : İnsanlarla alay eden, eğlenen, istihza eden veya insanlara gülen adam. “Kendisiyle alay edilen, eğlenilen, istihza edilen veya kendisine gülünen kişiye” ise ضُحْكَةٌ denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ : Siz onlara gülüyordunuz (23/110); فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآَيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ : Musa onlara mucizelerimizi getirince onlar hemen bu mucizelere gülüverdiler (43/47); أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ – وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ : Bu söze mi şaşıyorsunuz? * Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz! (53/59-60). 

1. Sadece “mesrur, sevinçli olma” anlamında da kullanılır. Mesela: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ – ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ : Bazı yüzler o gün parıl parıldır. Güleç ve sevinçli (80/38-39); فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا : Az gülsünler (9/82); فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا : (Süleyman) onun sözünden dolayı gülümsedi (27/19). 
2. Bazen sadece “taaccüp etme, şaşma (تَعَجُّبٌ)” anlamında kullanılır. “ضَحِكٌ yalnızca insana mahsustur, onun dışındaki hiçbir canlıda bulunmaz.” sözünü söyleyen kişi bu anlamı kastetmiştir. Sözünün devamında da şöyle demiştir: Bu anlamdan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى : Güldüren de, ağlatan da O’dur (53/43); وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ : O sırada ayakta duran İbrahim’in karısı bu haberi duyunca güldü (11/71). Onun gülmesi şu âyetin işaret ettiği gibi hayretten dolayıdır: قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ : Sen Allah’ın işine mi şaşıyorsun? (11/73). Ayrıca şu sözü de buna delalet etmektedir: قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ : Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da yaşlı bir ihtiyar iken nasıl doğurabilirim? Doğrusu bu şaşılacak bir şey dedi (11/72).

Fakat ayette geçen فَضَحِكَتْ fiiline “hayız oldu” anlamında olduğunu söyleyenlerin bu sözleri ise فَضَحِكَتْ fiilinin bir tefsiri değildir. Nitekim müfessirlerden biri bunu tasavvur ederek söyle demiştir: “Buradaki ضَحِكَتْ fiili ‘hayız oldu’ anlamındadır. Yüce Allah’ın bunu zikretmesinin nedeni yalnızca onun durumunu göstermektir. Zira Yüce Allah bunu, onun müjdelendiği şey ile ilgili bir emare kılmış ve hamileliğinin garip karşılanacak, reddedilecek bir şey olmadığının bilinmesi için de kendisi, o anda hayız olmuştur. Zira bir kadın hayız olmaya devam ettiği sürece gebe kalabilir.

طَرِيقٌ ضَحُوكٌ : Açık, belli yol.

ضَحِكَ الْغَدِيرُ : Selden kalmış su birikintisi, gölet doluluğundan dolayı parladı, ışıldadı.

أَضْحَكْتُهُ : Onu havuzu taşıncaya kadar doldurdum. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

ضَحِكَ (geniş zaman يَضْحَكُ mastar isim ضَحْكٌ ve ضِحْكٌ ve ضِحِكٌ ve ضَحِكٌ): Güldü (zıt anlamlısı: بَكَى).

ضَحِكَ عَلَيْهِ ya da ضَحِكَ بِهِ ya da ضَحِكَ عَنْهُ : Ona güldü; onu alaya aldı ya da onunla dalga geçti.

ضَحِكَ الرَّجُلُ : Tebessüm etti ya da ona tebessüm etti. O kimse ürkmüştü ya da korkmuştu, manasına da gelmektedir.

اَلضِّحْكُ sevinçten, mutluluktan ve kıvançtan yüzün genişlemesi ve dişlerin ortaya çıkmasını ifade etmektedir; اِبْتَسَمَ onun başlangıcıdır.

ضَحِكَتِ الْاَرْضُ : Toprak ot çıkardı.

ضَحِكَ الطَّرِيقُ : Yol görünür hale geldi.

ضَحِكَتِ الْمَرْأَةُ : Kadın mutluluktan güldü; ürkmüştü; tebessüm etti; adet gördü.

اَضْحَكَهُ : Onu güldürdü.

اَضْحَكَ الْحَوْضَ : Depoyu öyle doldurdu ki taştı.

ضَاحِكٌ (ismi fail) : Gülme; gülen kişi.

رَأْىٌ ضَاحِكٌ : Sarih karar.

ضَاحِكٌ adet gören bir kadına istinaden de kullanılmaktadır (ة olmadan).

اُضْحُوكَةٌ : Maskara.