KÖK HARFLER: ع ق ب

ANLAM: 

عَقَبَ : Topuklamak, yakın bir biçimde ardından gelmek. Babasının varisi olmak.

AÇIKLAMA:

bb

عَقِبٌ : Ayağın arka, geri tarafı, ökçe. Buna عَقْبٌ de denmiştir. Çoğulu أَعْقَابٌ şeklinde gelir. Şöyle bir rivayet zikredilmiştir: وَيْلٌ لِْلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ (Abdest alırken bunu eksik yapıp ökçelerini tam olarak yıkamayanların cehennemde vay haline!)

Ayrıca عَقِبٌ kelimesi müstear olarak “evlat” ve “evladın evladı” anlamında kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ : Bu sözü, ardından/soyundan geleceklere devamlı kalacak bir miras olarak bıraktı ki, (onun dinine) dönsünler (43/28).

عَقِبُ الشَّهْرِ ifadesi Arapların “ayın akibinde yani son kısmında geldi” (جَاءَ فِي عَقِبِ الشَّهْرِ) sözlerinden gelir. 

“Aydan bir miktar kalmış ise” جَاءَ فِي عُقْبِ الشَّهْرِ denir. 

“Bir kimse geri dönmek için ya da geriye dönerek, arkasına doğru kıvrıldığında رَجَعَ عَلَى عَقِبِهِ (Ökçesi üzere döndü) denir. Ayrıca “iki ökçesi üzere geri döndü” anlamında اِنْقَلَبَ عَلَى عَقِبَيْهِ şeklinde kullanılır. Bu kullanımları itibariyle رَجَعَ عَلَى حَافِرَتِهِ kullanımına benzer. Ayrıca Yüce Allah’ın şu sözüne benzer: فَارْتَدَّا عَلَى آَثَارِهِمَا قَصَصًا : Hemen izlerinin üstünden gerisin geri döndüler (18/64).

Araplar “geldiği yoldan geri döndü” anlamında رَجَعَ عَوْدُهُ عَلَى بَدْئِهِ derler. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ : Allah bizi doğru yola kavuşturduktan sonra ardımıza mı dönelim? (6/71); انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ : Siz geriye mi döneceksiniz? (3/144); وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا : Gerisin geri dönen kimse, Allah’a kesinlikle zarar veremez (3/144); نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ : (iki ordu birbirini görünce) ardına döndü… (8/48). Yine şöyle buyurmuştur: قَدْ كَانَتْ آَيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ : Âyetlerimiz size okunuyordu da siz, ona arkanızı dönüyordunuz (23/66).

“Bir kimse başka bir kimseyi ökçesinden (yani çok yakınından) izlediğinde” عَقَبَهُ denir. Bu kullanımı itibariyle دَبَرَهُ ve قَفَاهُ kullanımlarına benzer. 

عُقْبٌ ve عُقْبَى kelimeleri yalnızca “sevap” anlamında kullanılır. Mesela: هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا : Mükâfatı en iyi olan O, en güzel âkıbeti veren yine O’dur (18/44). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ : İşte onlar için bu dünyada iyi bir akıbet vardır (13/22).

عَاقِبَةٌ kelimesi de yalnızca “sevap” anlamında kullanılır. Mesela: وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ : Akıbet, Allah’a karşı gelmekten sakınanlarındır (28/83). Fakat izafetli olarak zikredildiğinde ise bazen “ceza” anlamında kullanılır. Mesela: ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى أَنْ كَذَّبُوا بِآَيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ : Sonra kötülük yapanların uğradıkları son, Allah’ın âyetlerini yalan saymaları ve onları alay konusu edinmeleri dolayısıyla çok kötü oldu (30/10). 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا : Nihâyet ikisinin de akıbeti, içinde ebedi kalacakları ateş olacaktır (59/17). Bununla mesela şu ayette yapıldığı gibi, istiareli olarak zıddı kastedilmiş olabilir: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ : Onlara acıklı bir azabı müjdele (3/Âl-i İmrân 21).

عُقُوبَةٌ ve مُعَاقَبَةٌ ve عِقَابٌ kelimeleri ise yalnızca “ceza” anlamında kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ : Hepsi peygamberleri yalanladılar da azabımı hak ettiler (38/14); وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ : Kim Allah’a karşı gelirse bilsin ki Allah’ın cezalandırması şüphesiz çetindir (59/4); وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ : Eğer ceza verecekseniz, size verilen cezanın misliyle ceza verin (16/126); وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ : Her kim kendisine yapılan bir eziyete misliyle eziyette bulunur da sonra kendisine zulmedilirse elbette ona Allah yardım eder (22/60).

تَعْقِيبٌ : Bir şeyi yerine getirdikten sonra bir diğerini yerine getirmek. Mesela عَقَّبَ الْفَرَسُ فِي عَدْوِهِ (At durmaksızın peş peşe koştu) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ : İnsanı önünden ve arkasından izleyenler vardır (13/Ra’d 11). Yani “onun üzerinde, kendisini korumak için değişerek ya da sırayla, birbirini takip eden melekler vardır.”

Şu sözüne gelince: لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ : Onun hükmünün peşine düşecek yoktur (13/41). Yani “O’nun hükmünün sonuçlarını takip edecek, soruşturacak ve yaptığı işleri araştıracak hiç kimse yoktur”. Bu ifade Arapların, “hakim önündeki kimse hakkında, tekrar tekrar defalarca, ya da ağır ağır, adım adım araştırma yaptığında” söyledikleri عَقَّبَ الْحَاكِمُ عَلَى حُكْمِ مَنْ قَبْلَهُ sözlerinden gelir. 

Ayetin,

1. İnsanların, kendilerine gizli, kapalı olduğu durumlarda, O’nun hükmü ve hikmetiyle ilgili bir araştırmaya girmeye/dalmaya yönelik bir yasaklama anlamı taşıyor olması veya,
2. Bu ifadenin kaderin sırlarıyla ilgili konuşmaya girme, dalma hususundaki yasaklamaya benzer bir şey olması mümkündür. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ …dönüp ardına bakmadan kaçtı (27 /10) Yani “dönüp geri kaçtı ve yüzünü arkasına dönmedi”. 

اِعْتِقَابٌ : Bir şeyin başka bir şeyi takip etmesi; mesela gecenin ve gündüzün birbirini takip etmesi gibi.

“İki kişinin bir bineğe, birbirini takip ederek bilmesi” anlamına gelen عُقْبَةٌ kelimesi de buradan gelir. 

عُقْبَةُ الطَّائِرِ : Kuşun yukarı yükselişi ve aşağı inişi. 

أَعْقَبَهُ كَذَا : Bir şey, sonuç olarak onda şuna yol açtı ya da şunu miras bıraktı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ : Allah, onların kalplerine nifak bıraktı (9/77). 

فُلاَنٌ لَمْ يُعْقِبْ : Filan kişi arkasından hiçbir çocuk bırakmadı. 

أَعْقَابُ الرَّجُلِ : Adamın çocukları. Dilciler şöyle demişlerdir: “Buna adamın kızının evlatları girmez. Çünkü onlar soy olarak onu izlemezler.” Yine şöyle demişlerdir: “Eğer bu kişinin bir zürriyeti bulunmaktaysa, onlar bu kapsama girerler.” 

اِمْرَأَةٌ مِعْقَابٌ : Bir defa erkek, bir defa da kız doğuran kadın. 

عَقَبْتُ الرُّمْحَ : Mızrağı عَقَبٌ ile bağladım. Bu kullanımı itibarıyla “onu عَصَبٌ ile (yani kirişle, sinirle) bağladım anlamına gelen عَصَبْتُهُ fiiline benzer. 

عَقَبَةٌ : Dağda bulunan sarp yol. Çoğulu عُقُبٌ ve عِقَابٌ şekillerinde gelir. 

Kartalın عُقَابٌ diye adlandırılmasının nedeni ise, “onun av peşindeki birbirini takip eden uçuşlarıdır”. “Sancak”, “kuyunun iki kenarının üzerinde bulunan taş” ve “küpenin iki ucunu bağlayan iplik” biçim olarak buna benzetilerek bunlara عُقَابٌ denmiştir. 

يَعْقُوب : Keklik kuşunun erkeği. “Birbirini takip eder şekilde uçmasından” dolayı böyle adlandırılmıştır. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَقَبَ (geniş zaman يَعْقُبُ ve يَعْقِبُ mastar isim عَقْبٌ):

عَقَبَهُ : Topukladı, yakın bir biçimde ardından geldi; onun ardından geldi; (aynı zamanda şu şekilde: اَعْقَبَهُ).

عَقَبَ فُلَانٌ مَكَانَ اَبِيهِ : Falanca biri babasının varisi oldu.

عَقَبَ الرَّجُلَ : O kimsenin kendisinden aldığı kadarını onun malından aldı.

عَقَبَ الشَّيْبَ : Saçın beyazlığı siyahlığın ardından geldi.

عَقَّبَ : Bir şeyi yaptı ve sonra onu yapmaya geri döndü; dua etti ve sonra aynı gün içerisinde onu yapmaya geri döndü; bir dua etmenin ardından başka bir duayı bekledi.

عَقَّبَ bir savaşçıya istinaden kullanıldığında, kaçtıktan sonra geri döndü, manasına gelmektedir.

تَعْقِيبٌ gerisin geriye dönmek, manasına da gelmektedir.

عَقَّبَ الْاَمْرَ : İşin sonucunda, sonuna, nihayetine veya neticesine baktı.

عَاقَبَهُ (mastar isim عِقَابٌ ve مُعَاقَبَةٌ ): O kimseyle dönüşümlü olarak ve sırasıyla bir şey yaptı.

عَاقَبَهُ : Kısasın veya karşılığın sonucuna istinaden onu cezalandırdı, yani aynı şekilde karşılık verdi.

اَعْقَبَهُ : Bir sonuç olarak bir şeyin onu takip etmesini sağladı; onun yerini almasını sağladı; başkası sırası gelince binebilsin diye hayvanın üzerinden indi.

اَعْقَبَهُ بِطَاعَتِهِ : İtaati için onun karşılığını verdi ya da onu mükafatlandırdı.

اَعْقَبَهُ نَدَمًا وَ هَمًّا : Neticesinde, onun için pişmanlık ve endişeye sebep oldu.

اَعْقَبْتُ الرَّجُلَ : O kimseyi iyi olarak mükafatlandırdım.

عَاقَبْتُهُ ona kötü karşılık verdim, manasına gelmektedir. Nitekim عَاقِبَةٌ iyi olan mükâfattır ve عِقَابٌ kötü karşılık veya cezadır. Ancak, her zaman durum böyle değildir.

اَعْقَبَ : Öldü ve ardında varisi olacak evlatlar bıraktı.

عُقْبَى : Başka bir şeyin karşılığında verilen veya alınan bir ikame veya herhangi bir şey; bir iade; karşılık veya mükafat; netice; son veya nihai durum.

تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا : Bu dürüst kimselerin mükafatıdır.

عُقْبَى çocuklar, manasına da gelmektedir.

عِقَابٌ : Bir cürüm, suç, günah, vb.nin neticesi olarak verilen karşılık veya ceza.

عَقْبٌ : Bir insanın topuğu.

رَجَعَ فُلَانٌ عَلَى عَقِبِهِ اَوْ وَلَّى عَلَى عَقِبَيْهِ : Falanca geldiği yoldan geri döndü; hızlıca geri döndü.

جِئْتُ فِى عَقِبِ رَمَضَانَ : Ramazan’ın bitişine veya son kısmına doğru geldim.

عَقِبٌ : Babadan sonra kalan bir adamın oğulları ve erkek torunları veya çocukları ve torunları. Bir adamın evladı, onun zürriyeti (çoğulu: اَعْقَابٌ); başka bir şeyi takip eden veya halefi olan bir şey; bir yanıt. Topuk, ökçe.

لَا عَقِبَ لَهُ : Onun ardında kalan erkek evladı yoktur.

عَقَبَةٌ : Sarp yol; bir dağdaki çetin bir yol veya tırmanış yeri; çıkması çok zor olan uzun ve yüksek bir dağ.

مُعَقِّبٌ : Birbiri ardına gelen.

مَلَكٌ مُعَقِّبٌ : Başkasını takip eden bir melek.

اَلْمُعَقِّبَاتُ su yalağına doğru ilerleyenlerin ardında duran dişi develer, anlamına gelmektedir, bir dişi deve oradan ayrıldığında, başka biri onun yerini alır.

مُعَقِّبٌ sıkça savaş seferleri yapan ve dönüşünün ardından ailesiyle kalmayan kişi; durmadan çabalayarak veya güç sarf ederek bir şey arayan kişi; yapması gereken ödemeyi geciktiren ya da defeden kişi, manasına da gelmektedir.

العَاقِبَة-العُقْبٰى-العُقْبُ : Son, netice, akıbet.