KÖK HARFLER: ع م ر

ANLAM: 

عَمَرَ : (Bir yer) halkı tarafından iskan edilmek. Bir evde yaşamak ya da oturmaya devam etmek. Yapıyı iyi bir durumda tutmak. Evi inşa etmek. Evi insanlarla dolu hale ya da meskun hale getirmek. Evi iyi bakılmış bir halde tutmak. (Allah c.c.) birisinin ömrünü uzatmak. Rabbine hizmet etmek ya da ibadet etmek; dua etmek ve oruç tutmak. İyi olanı tesis etmek.

AÇIKLAMA:

عِمَارَةٌ : İmaret. “Harap, viran, ıssız, nüfusu boşalmış, terk edilmiş, kimsesiz bırakılmış olmak ya da o hale gelmek” anlamlarına gelen خَرَابٌ kelimesinin zıddıdır. Fiil olarak “Arazisine insanları yerleştirdi, arazisini insanlarla, develerle vs. doldurdu, sürüp işledi, geliştirdi ya da arazisini haraplığın, viranlığın, ıssızlığın vs. tersi bir duruma getirdi” anlamında عَمَرَ أَرْضَهُ-يَعْمُرُ şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı ise عِمَارَة şeklinde gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آَمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ : Hacılara su sağlamayı ve Kâbe’yi onarmayı, Allah’a ve âhiret gününe inanmakla ve Allah yolunda cihat etmekle bir mi tutuyorsunuz? (9/19).

Yine fiil olarak “Orada ikamet ettim, kaldım, yaşadım veya oturdum. Onu mamur, bayındır bir hale getirdim; haraplığın, viranlığın, ıssızlığın vs. tersi bir duruma getirdim, geliştirdim” anlamında عَمَّرْتُهُ şeklinde ve “Orası iyice insanlarla vs dolup mamur, bayındır bir hale geldi; haraplığın, viranlığın, ıssızlığın vs. tersi bir duruma geldi, gelişti” anlamında عَمَرَ şeklinde kullanılır. Bu fiilin ism-i meful ise مَعْمُورٌ şeklinde gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا : Yeryüzünde gezip, kendilerinden önceki insanların sonlarının nasıl olduğuna bakmazlar mı? Onlar kendilerinden daha güçlü idiler. Yeryüzünü kazıp altüst etmişler ve onu, bunların imar ettiklerinden daha çok imar etmişlerdir (30/9); وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ : Ma’mur eve andolsun (52/4).

“Şu arazinin mamur edilmesi işini ona bıraktım, sipariş ettim” anlamında أَعْمَرْتُهُ اْلأَرْضَ ve اسْتَعْمَرَتُهُ denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا : Allah, sizi topraktan yarattı ve yeryüzüne yerleştirerek burayı kalkındırmakla görevlendirdi (11/61).

عَمْرٌ ve عُمُرٌ: Bedenin hayat aracılığıyla mamur olma süresi. Bekânın (بَقَاءٌ) altındadır. Bu bakımdan eğer طَالَ عُمُرُهُ (ömrü uzun oldu) denirse, bu “o kimsenin bedeninin, ruhu sayesinde mamur oluşu uzadı” anlamına gelir. Ama eğer طَالَ بَقَاؤُهُ denirse, bu ifade onunla aynı anlama gelmez. Çünkü beka (بَقَاؤُهُ) yok olmanın, fena bulmanın (فَنَاءٌ) zıddıdır. Bekanın, ömre (عُمُرٌ) olan üstünlüğünden dolayı, Yüce Allah onunla vasfedilmiş ve çok az ömür kelimesi ile vasfedilmiştir. 

تَعْمِيرٌ : Fiil olarak ya da dua yoluyla sözlü olarak, ömür verme. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ : Size düşünecek kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi? (35/37); وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ : Bir canlıya ömür verilmesi de, onun ömründen azaltılması da mutlaka bir kitaptadır (35/11); يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ : Onlardan her biri bin yıl ömür verilmesini ister. Hâlbuki çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir (2/96).

Yine şöyle buyurmuştur: وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ : Kime uzun ömür verirsek, yaratılışta onu tersine çeviririz (36/68). 

Şöyle buyurmuştur: وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ : Biz nice nesiller var etmiştik de onların üzerinden uzun zamanlar geçti (28/45); قَالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ : Firavun Musa’ya: Biz seni çocukken yanımıza alıp büyütmedik mi? Hayatının birçok yıllarını aramızda geçirmedin mi? dedi (26/18).

عُمُرٌ ve عَمْرٌ kelimeleri aynı şeyi ifade ederler. Fakat yeminle ilgili عُمُرٌ kelimesi dışarıda bırakılarak yalnızca عَمْرٌ kelimesi kullanılmıştır. Mesela: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ : Senin hayatına and olsun ki, onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı (15/72).

عَمَّرَكَ اللهُ ifadesine gelince, bu ifade “Allah’tan ömrünün uzun olmasını diledim” anlamına gelir. 

Kendisiyle, yeminle kastedilen anlam kastedildiğinden dolayı, burada özellikle عَمْرٌ lafzı kullanılmıştır. 

اِعْتِمَارٌ ve عُمْرَةٌ : Sevgiliyi mamur etme hedefi taşıyan ziyaret. İslam hukukunda “belirli bir yönelişe” ad olarak verilmiştir. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آَمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآَتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ : Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve âhiret gününe iman eden, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimseler imar eder (9/18). Burada geçen يَعْمُرُ fiili ya “binayı, yapıyı koruma” anlamına gelen عِمَارَةٌ kökünden ya “ziyaret” anlamına gelen عُمْرَةٌ kökünden ya da Arapların “şöyle bir yerde ikamet ettim, kaldım, yaşadım veya oturdum” anlamına gelen عَمَرْتُ بِمَكَانِ كَذَا sözlerinden gelir. Üçüncüsünün bu taksime dahil edilmesinin nedenine gelince, çünkü bu kullanım hem عَمَرْتُ الْمَكَانَ şeklinde hem de عَمَرْتُ بِالْمَكَانِ şeklinde ifade edilir. İmaret (عِمَارَةٌ) kabileden daha özeldir, “bir mekanı mamur hale getirebilecek sayıda ya da güçte olan bir topluluğun” adıdır. 

عَمَارٌ : Bir fesleğen ya da sarık olsun, başkanın, başkanlığını mamur etmek ve korumak maksadıyla başının üzerine koyduğu şey. Eğer bundan ayrı olarak “fesleğen bitkisi”, عَمَارٌ diye adlandırılırsa, o zaman bu adlandırma, buradan yapılmış bir istiare olur ve burada bu nokta göz önünde bulundurulmuş olur. 

مَعْمَرٌ : Kendisinde meskun olanlarla birlikte mamur halini sürdürdüğü sürece, mesken. 

عَوْمَرَةٌ : Bir yerin, sahipleriyle birlikte mamur olduğuna delalet eden şiddetli haykırışlar, feryatlar. 

Bağışla ilgili kullanılan عُمْرَى kelimesi ise, tıpkı رُقْبَى gibi “bir kimseye, kişinin kendi ömrü süresince ya da onun ömrü süresince bir şeyi tahsis etmesi, vermesi” demektir. Özellikle bu lafın kullanılmasında, bunun ödünç verilen bir şey olduğuna dair bir dikkat çekme vardır. 

عَمْرٌ : Sayesinde, dişlerin arasının mamur edildiği et parçası. Çoğulu عُمُورٌ şeklinde gelir.

“Sırtlana” أُمُّ عَامِرٍ, “iflas etmeye” de أَبُو عَمْرَةَ denir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَمَرَ (geniş zaman يَعْمُرُ mastar isim عَمْرٌ):

عَمَرَ الْمَكَانَ بِاَهْلِهِ : O yer halkı tarafından iskan edilmişti.

عَمَرَ الْمَنْزِلَ : Evde yaşadı ya da oturmaya devam etti; o şeyi tuttu.

عَمَرَ الْبِنَاءَ : Yapıyı iyi bir durumda tuttu.

عَمَرَ الدَّارَ (geniş zaman يَعْمُرُ ve يَعْمِرُ mastar isim عَمْرٌ ve عِمَارَةٌ ) : Evi inşa etti; evi insanlarla dolu, meskun hale getirdi; evi gelişmekte olan veya iyi bakılmış bir halde tuttu.

عَمَرَهُ اللّٰهُ : Allah c.c. onun ömrünü uzattı.

عَمَرَ رَبَّهُ : Rabbine hizmet etti, ibadet etti; dua etti ve oruç tuttu.

عَمَرَ الْخَيْرَ : İyi olanı tesis etti.

اَعْمَرَهُ : O kişi veya şeyi ziyaret etti; o kişi veya şeye gitti ya da onun yolundan gitti; o şeyi hedefledi; Umre icra etti.

اعْتَمَرَ : Umre yaptı.

عُمْرَةٌ : Bir yeri ziyaret etme, Allah’a c.c. ibadet ve dua etme; Küçük Hac (Umre).

عُمْرَةٌ : Bir kimsenin yeni evlendiği karısının ailesine ait eve gitmesidir. Onu kendi ailesinin evine alıp götürdüğünde ise, buna عُرْس denmektedir.

اِسْتَعْمَرَهُ الْمَكَانَ : Onun o yere yerleşmesini sağladı, insanlar orayı sömürgeleştirir ya da ekip biçerler.

عَمَّرَهُ اللهُ : Allah c.c. onun ömrünü uzattı ya da ömrüne ömür kattı.

عَمَّرَ : Ömür verdi, ibka etti, yaşattı.

مُعَمَّرٌ : Uzun ömürlü, uzun süreli, kalbe yerleşen, sökülüp atılması zor, müzmin.

عَمَّرَ اللهَ : Allah’ın c.c. varlığını kabul etti.

عَمَّرْتُكَ اللهَ : Senin ömrünü uzatsın diye Allah’a c.c. dua ediyorum.

عَمْرٌ ve عُمْرٌ : Ömür, yaş. 

عَمْرُكَ ve اَطَالَ اللّٰهَ عُمُرَكَ : Allah c.c. senin ömrünü uzatsın.

لَعَمْرُكَ لَاَفْعَلَنَّ كَذَا : Ömrüne andolsun ki muhakkak böyle bir şey yapacağım.

عَمْرٌ : Ömür; din, manasına gelmektedir.

عِمَارَةٌ : İskan ve işleme; bir evi inşa etme eylemi veya sanatı; bir yapı; bir bina; bir mabet; büyük bir kabile, şu sözcüklerle eşanlamlı: قَبِيلَةٌ عَظِيمَةٌ veya حَىٌّ عَظِيمٌ 

مَعْمُورٌ : Meskun, iyi korunmuş; sıklıkla ziyaret edilen.

مَكَانٌ عَامِرٌ : Meskun bir yer (aynı zamanda etken ortaç).