KÖK HARFLER: ع ر ض

ANLAM: 

عَرَضَ : Bir şeyi birisine göstermek, ortaya koymak, sunmak. Bir şeyi birisine zikretmek, göstermek, sunmak, o şeyi önüne sürmek.

AÇIKLAMA:

عَرْضٌ : “Uzunluk, boy” anlamındaki طُولٌ kelimesinin zıddıdır; “genişlik, en” anlamına gelir. Temelde cisimlerle ilgili kullanılır. Sonra da Yüce Allah’ın şu sözünde olduğu gibi başka şeylerle ilgili kullanılır: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ : İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir, yan çizer. Başına bir fenalık gelince de geniş geniş yalvarır (41/Fussilet 51).

عُرْضٌ kelimesi ise hassaten “yan” anlamında kullanılmıştır. 

أَعْرَضَ الشَّيْءُ : Şu şeyin, عَرْضٌ’ı (yanı) göründü. 

Şu kullanımlar buradan gelir: 

عَرَضْتُ الْعُودَ عَلَى اْلإِنَاءِ : Çubuğu kabın üzerine enlemesine veya çapraz koydum.

اِعْتَرَضَ الشَّيْءُ فِي حَلْقِهِ : Şu nesne, boğazında enlemesine durdu. 

اِعْتَرَضَ الْفَرَسُ فِي مَشْيِهِ : At, yürüyüşünde bir yana meyletti. 

فِيهِ عُرْضِيَّةٌ : Serkeşliğinden, inatçılığından dolayı yürürken yana doğru bir meyli var. 

عَرَضْتُ الشَّيْءَ عَلَى الْبَيْعِ وَعَلَى فُلاَنٍ : Şu nesneyi satışa sundum veya filan kişiye arz ettim, sundum ya da gösterdim. Mesela: ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ : Sonra onları meleklere arzetti (2/31); وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا : Onlar senin Rabbine sıra sıra sunulmuşlardır (18/48); إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا : Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara sunduk; onu yüklenmekten kaçındılar (33/72); وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا : O gün cehennemi, kâfirlerin gözleri önüne dikeriz (18/100); وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ … İnkâr edenler ateşe arzedilecekleri gün (46/20).

عَرَضْتُ الْجُنْدَ : Orduyu ya da askerleri önümden geçirtip durumlarının nasıl olduğuna baktım. 

عَارِضٌ : Yanı görünen.

1. Bazen yalnızca “bulut” anlamında kullanılır. Mesela, قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا : Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur dediler (46/Ahkâf 24). 
2. Ayrıca “kişiye arız olan hastalık” anlamında kullanılıp بِهِ عَارِضٌ مِنْ سُقْمٍ denir. 
3. Bazen “yanak” anlamında kullanılır. Mesela “iki yanağından saçları ya da kılları kesip aldı” anlamında أَخَذَ مِنْ عَارِضَيْهِ sözünde olduğu gibi “yanak” anlamında kullanılır. 
4. Bazen de “diş” anlamında kullanılır. Bundan dolayı “gülerken görünen ön dişlere” عَوَارِضُ denmiştir. 

Bir kimsenin fesahatinin, belâgatının mükemmelliğinden kinayeli olarak فُلاَنٌ شَدِيدُ الْعَارِضَةِ denmiştir. 

بَعِيرٌ عَرُوضٌ : Dikeni yanağıyla (بِعَارِضِهِ) yiyen deve. 

عُرْضَةٌ : Bir şeye maruz bırakılan şey. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ : Allah adına yaptığınız yeminleri iyilik etmeye, günâhlardan sakınmaya ve insanların arasını bulmaya engel yapmayın (2/224).

بَعِيرٌ عُرْضَةٌ لِلسَّفَرِ : Yolculuğa maruz bırakılan deve. 

أَعْرَضَ : kendi عَرْضٌ’ını yani yanını gösterdi. Bundan dolayı أَعْرَضَ لِي كَذَا dendiğinde bu, “şöyle bir şeyin yanı göründü ve böylece uzanıp onu almak mümkün hale geldi” anlamına gelir. أَعْرَضَ عَنِّي dendiğinde ise bu, “yanını gösterip yüz çevirdi” anlamına gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآَيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا : Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir! (32/22); فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ : Onlardan yüz çevir, onlara öğüt ver (4/63); خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ : Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir (7/199); وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا : Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, onun için sıkıntılı bir geçim vardır (20/124); وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آَيَاتِهَا مُعْرِضُونَ : Gökyüzünü korunmuş bir tavan kıldık; onlar ise bunun âyetlerinden yüz çevirmektedirler (21/32).

Bazen kendisine ihtiyaç duyulmayarak عَنْ harfi ceri hazfedilir. Mesela: وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ : Aralarında hükmetmesi için onlar Allah’a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman, onlardan bir gurup yüz çevirir (24/48); يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ : (Ehl-i Kitap), aralarında hükmetmesi için Allah’ın Kitab’ına çağırılıyorlar da, sonra içlerinden bir gurup cayarak geri dönüyor (3/23); فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ : Onlar yüz çevirdiler. Bu yüzden üzerlerine Arim selini gönderdik (34/16).

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ : Rabbinizin affediciliğine ve genişliği gökler ile yer arası kadar olan cennete koşunuz (3/133). 

Birincisi: Şöyle denmiştir: Burada geçen عَرْضٌ kelimesi “uzunluk, boy” anlamına gelen طُولٌ kelimesinin zıddı olan عَرْضٌ kelimesidir. Burada şu yönlerden biri düşünülmüş olabilir:

1. Allah bununla ya “ahir yaratılışta cennetin genişliğinin, eninin ilk yaratılıştaki göklerle yerin genişliği, eni gibi olacağını” demek istemektedir. Zira şöyle buyurmuştur: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَاتُ : O gün yer başka bir yere, gökler de başka göklere dönüştürülürler (14/48). 
2. Ayrıca ahir yaratılışta göklerin ve yerin şu an olduğundan daha büyük olması da imkansız değildir. Rivayet edildiğine göre bir Yahudi Hz Ömer’e (r.a.) bu ayetle ilgili “Cehennem nerede?” diye sorunca Hz. Ömer buna “O zaman, gece geldiğinde gündüz nerede?” diye cevap vermiştir.

İkincisi: Şöyle denmiştir: Cennetin عَرْضٌ’ı ifadesi ile Yüce Allah Cennetin genişliğini kastetmektedir. Ama burada kastettiği “yüzey ölçüsü” itibariyle bir genişlik değil, “sevinç, mutluluk” itibariyle bir genişliktir. Nitekim bunun zıddı anlamda şöyle denir: اَلدُّنْيَا عَلَى فُلاَنٍ حَلْقَةُ خَاتَمٍ وَكِفَّةُ حَابِلٍ “Dünya filan kişinin üzerinde bir yüzüğün halkası ve avcının ağı gibi.” 

سَعَةُ هَذِهِ الدَّارِ كَسَعَةِ اْلأَرْضِ : Bu evin genişliği tıpkı yeryüzünün genişliği kadar.

Üçüncüsü: Bir görüşe göre buradaki عَرْضٌ kelimesinin aslı عَرْضُ الْبَيْعِ kullanımından gelir. Arapların “şöyle bir şey ticari bir mal karşılığında satıldı” anlamında söyledikleri بِيِعَ كَذَا بِعَرْضٍ sözlerinden gelir. Bu itibarla ayette geçen عَرْضُهَا ifadesi “cennetin bedeli ve karşılığı” anlamındadır ve “Bu elbisenin ya da bez parçasının bedeli veya karşılığı şöyle şöyledir” anlamına gelen عَرْضُ هَذَا الثَّوْبِ كَذَا وَكَذَا sözüne benzer.

عَرَضٌ : Sabitliği, devamlılığı olmayan şey. Kelamcılar “renk ve tat gibi ancak cevherle birlikte bir sabitliği, devamlılığı olan şeylerle” ilgili kullandıkları عَرَضٌ (araz) kelimesini buradan müstear almışlardır. “Dünyanın hiçbir sabitliğinin, devamlılığının olmadığına” dikkatleri çekmek için اَلدُّنْيَا عَرَضٌ حَاضِرٌ denmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآَخِرَةَ : Siz (geçici) dünya malını istiyorsunuz, hâlbuki Allah (sizin için) âhireti istiyor (8/67). Yine şöyle buyurmuştur: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ : Dünyanın (geçici) malını alıyorlar ve: “İleride affedileceğiz” diyorlardı. Onlara buna benzer bir mal gelse onu da alıyorlar (7/169).

Şu sözüne gelince: لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا : Eğer o, yakın bir mal olsaydı (9/42). Yani “kolaylıkla talep edilecek bir şey olsaydı…” 

تَعْرِيضٌ : Doğruluk ve yanlışlık ya da zâhir ve bâtın olmak üzere iki yönü olan bir söz söylemek. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ : Bu durumdaki kadınlara ima yolu ile evlenme teklif etmenizin ya da bu arzuyu içinizden geçirmenizin hiçbir sakıncası yoktur (2/235). Söylendiğine göre bu, erkeğin kadına “güzelsin, beğenilmektesin vb.” bir şey söylemesidir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَرَضَ (geniş zaman يَعْرِضُ mastar isim عَرْضٌ):

عَرَضَ الشَّىْءَ بِفُلَانٍ : O şeyi falanca birine gösterdi, ortaya koydu, sundu.

عَرَضَ الشَّىْءَ عَلَيْهِ : O şeyi ona zikretti, gösterdi, sundu ya da o şeyi önüne sürdü.

عَرَضَ الْجُنْدَ : Orduyu tören düzeninde önünden geçirdi; orduyu denetime tabi tuttu.

عَرَضَهُمْ عَلَى السَّيْفِ : Onları kılıca maruz bıraktı; onları kılıçla öldürdü.

عَرَضَ لَهُ : O şey onun başına geldi ya da vuku buldu.

عَرَضَ لَهُ o şey ortaya çıktı ya da ona görünür oldu, manasına da gelmektedir.

عَرَضْتُهُ : Satışta onu aldattım.

عَرَّضَ لَهُ وَ بِهِ : Kastettiği veya temenni ettiği bir şey söyledi, fakat o şeyi açıklamadı ya da onu yalın ve açık bir biçimde söylemedi; o şeyi dolaylı olarak söyledi; تَعْرِيضٌ bir şeyden imalı, dolaylı, belirsiz, muğlak veya müphem bir şekilde konuşulması, anlamına gelmektedir. İlk otoritelere göre عَرَّضَ duyanın (söyleyen kişinin) kastettiği şeyden farklı bir mana anladı, farklı anlamlara müsait bir ifade kullandı, anlamına gelmektedir.

اَعْرَضَ عَنْهُ (mastar isim اِعْرَاضٌ ): O şeyden yüz çevirdi, uzak durdu, sakındı ya da kaçındı.

عَرَضَ الْمَسْئَلَةَ : Meseleyi geniş bir biçimde ifade etti.

عَرْضٌ : En, genişlik; büyüklük; enlem; bir vadi; bir dağ; ufku perdeleyen bir bulut grubu; büyük bir ordu; dünyevi mallar; fiyat; kazanç; bir kaza; vaka; bir tazminat; bir bedel; altın veya gümüş harici her tür mal veya eşya; delilik; çılgınlık; gecenin bir kısmı.

ذَهَبَ عَرْضًا وَ طُولًا : Enine ve boyuna gitti.

عُرْضَةٌ : Başka bir şeye engel olarak konulan bir şey, siper; okçuların hedefi gibi hedef olarak konulan bir şey.

فُلَانٌ عُرْضَةٌ لِلنَّاسِ : Falanca biri insanlar için bir hedeftir, yani insanların yerdiği veya eğlendiği bir kimsedir.

هٰذَا عُرْضَةٌ لَكَ : Bu, senin genel kullanımın için hazırlanmış bir şeydir.

عُرْضَةٌ bir amaç, bir gaye veya arzu, manasına da gelmektedir.

عَارِضٌ (ismi fail) : Enini, tarafını, görünümünü gösteren her şey; ufukta yanlara uzanan bir bulut topluluğu, gökyüzünde beklenmedik biçimde birbirinin üzerine gelen bulut topluluğu; bir hadise; bir kimsenin ortaya koyduğu bir hediye; birine karşı olan herhangi bir şey; bir engel; yanağın tarafı.

مُعْرِضٌ :Yüz çeviren, kaçınan, geri kalan.

عَرِيضٌ : Geniş, çok; geniş veya engin.

دُعَاءٍ عَرِيضٍ : Uzun dua (41:51).

عَرَضٌ : Gelip geçici şey, dünyalık, geçici nimet, elde durmayan (sebatsız) dünya malı.