KÖK HARFLER: ف ر ق

ANLAM: 

فَرَقَ : İki şey arasında bir ayrılık çıkarmak, ayrım yapmak, fark gözetmek, fark yaratmak, ayırmak.

فَرِقَ : Ürkmek, korkmak.

AÇIKLAMA:

فَرْقٌ kelimesi فَلْقٌ kelimesi ile yakın anlamlıdır. Fakat فَلْقٌ kelimesi “yarılma” anlamı göz önünde bulundurularak; فَرْقٌ kelimesi ise “ayrılma, infisal” anlamı göz önünde bulundurularak kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ : Sizin için denizi yarmıştık (2/50).

فِرْقٌ : Ayrılmış parça. “İnsanlardan ayrı/kendi başlarına olan topluluğa” denen فِرْقَةٌ kelimesi buradan gelir. 

فَرَقُ الصُّبْحِ ve فَلَقُ الصُّبْحِ şeklinde de kullanılmıştır. 

Şöyle buyurmuştur: فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ : Musa’ya vahyettik ki: Asanı denize vur. O, hemen yarıldı ve her parçası büyük bir dağ gibi oldu (26/63).

فَرِيقٌ : Başkalarından ayrı olan topluluk. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ : (O gün) insanların bir kısmı cennete, bir kısmı da çılgın alevli cehenneme girerler (42/7).

Yine şöyle buyurmuştur: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ : Ehl-i kitaptan bir gurup, okuduklarını kitaptan sanasınız diye kitabı okurken dillerini eğip bükerler. Hâlbuki okudukları kitaptan değildir (3/78); فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ : Peygamberlerden bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyordunuz (2/87); إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آَمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ : Kullarımdan bir gurup vardı ki, onlar: Rabbimiz, inandık, artık bağışla bizi, merhamet et bize. Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın, diyordu (23/109); أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا : Bu iki gurup insanın hangisinin makamı daha iyi ve yeri daha güzeldir? (19/73); وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ : Sizden olan bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz (2/85); وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ : Onlardan bir gurup bile bile gerçeği gizler (2/Bakara 146).

فَرَقْتُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ : Gözle ve idrak edilebilecek türden olsun ya da basiretle idrak edilebilecek türden olsun, iki şeyin arasını ayırdım. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ : Musa: Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına hâkim olamıyorum; bizimle, bu yoldan çıkmış toplumun arasını ayır dedi (5/25). 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا : Ayırdıkça ayıranlara andolsun (77/4). Yüce Allah burada “Allah’ın (c.c.) kendilerine verdiği emre göre eşyayı birbirinden ayıran melekleri” kastetmektedir. Yüce Allah’ın şu sözünde de bu anlamdadır: فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ : O gecede her hikmetli iş ayırt edilir (44/4).

Hak ile batılı birbirinden ayırt eden kişi olmasından dolayı Hz Ömer’e (r.a.) عُمَرُ الْفَارُوقُ (Ömeru’l-Faruk) denmiştir. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَقُرْآَنًا فَرَقْنَاه Biz Kur’an’ı … âyet âyet ayırdık (17/106). Yani “…onda hükümleri beyan ettik ve onu tafsil ettik.” Kimisine göre de فَرَقْنَاهُ sözü “onu ayrı ayrı, kısım kısım indirdik” anlamına gelir. 

تَفْرِيقٌ kelimesi temelde teksir anlamı taşır. “Birliği ve verilen sözü bozmakla, feshetmekle ya da dağıtmakla” ilgili kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ : Onlar, o iki melekten, karı ile koca arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı (2/102); خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي : Ben, senin: “İsrailoğullarının arasına ayrılık düşürdün; sözümü tutmadın!” demenden korktum (20/94); لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ : O’nun peygamberleri arasında hiç birini (diğerinden) ayırt etmeyiz (2/285).

Şu sözüne gelince: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ : Onlardan hiç birini diğerinden ayırt etmeyiz (2/136). أَحَدٌ lafzı olumsuzluk bildirdiğinden dolayı, تَفْرِيقٌ kelimesinin أَحَدٌ kelimesine nispet edilebilmesi mümkün olabilmiştir. 

Şöyle buyurmuştur: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ …: Dinlerini parça parça edenler (6/159). Burada geçen فَرَّقُوا fiili فَارَقوُا şeklinde de okunmuştur. 

فِرَاقٌ ve مُفَارَقَةٌ kelimelerinin ifade ettiği “ayrılma ya da terk etme” daha çok bedenle olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ : İşte bu, seninle benim aramın ayrılmasıdır (18/78).

Şu sözüne gelince: وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ : Bunun ayrılık zamanı olduğunu anlar (75/28). Yani “o anın, kendisinin dünyadan ölüm vasıtasıyla ayrılacağı an olduğu fikri artık kalbine hakim olur.” 

Şu sözüne gelince: وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ …: Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler (4/150). Yani “Allah’a iman ettiklerini izhar ederler ama Allah’ın (c.c.) kendilerine emrettiğinin aksine elçileri inkar ederler.” 

Şu sözüne gelince: وَالَّذِينَ آَمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ …: Allah’a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirini diğerlerinden ayırmayanlar (4/152). Yani “Allah’ın (c.c.) bütün elçilerine iman ettiler…” 

فُرْقَانٌ kelimesi فَرْقٌ kelimesinden daha beliğdir, çünkü فُرْقَانٌ kelimesi “hak ve batılın arasını ayırma (فَرْقٌ)” anlamında kullanılır. Onunla takdiri olarak söylenmek istenen, tıpkı, “hüküm noktasında, verdiği hükümle ikna olunan ya da verdiği hükme razı olunan adam” anlamına gelen رَجُلٌ قُنْعَانٌ ifadesinde takdiren söylenmek istenene benzer. Bu kelime, iddia edildiği gibi, bir mastar değildir aksine bir isimdir. فَرْقٌ kelimesi ise, bu anlamda da kullanılır bir başka anlamlarda da. 

Şu sözüne gelince: يَوْمَ الْفُرْقَانِ : Furkan günü (8/41). Yani “hak ile batılın ve hüccetle şüphenin birbirinden ayrılacağı gün…” 

Şu sözüne gelince: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا : Ey iman edenler! Eğer Allah’tan korkarsanız O, size bir furkan verir (8/29). Yani “kalplerinize, hak ile batılın birbirinden ayrılmasını sağlayacak bir nur ve tevfik verir…” Böylece burada فُرْقَانٌ, başka yerlerde zikredilen سَكِينَةٌ ve رَوْحٌ gibi olmaktadır. 

Şu sözüne gelince: … إِنْ كُنْتُمْ آَمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ : …Eğer Allah’a ve Furkan gününde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız (8/41). Burada geçen furkanla “Bedir gününün” kastedildiği söylenmiştir. Zira bu gün, hak ile batının arasının ayrıldığı ilk gündür. 

فُرْقَانٌ : Yüce Allah’ın kelamı. İnançta hak ile batılın, sözde doğruyla yalanın ve amellerde salih olanlarla fasit olanların arasını ayırmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. Nitekim bu hususiyetler Kur’an’da, Tevrat’ta ve İncil’de bulunmaktadır. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَإِذْ آَتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ : Mûsa’ya Kitap ve Furkan vermiştik (2/53); وَلَقَدْ آَتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ : Biz Mûsa ve Harun’a Furkan vermiştik (21/48); تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا : Âlemleri uyarmak üzere Kuluna Furkan’ı indiren ne yücedir (25/1); شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآَنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ : Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’ân, o ayda indirilmiştir (2/185).

فَرَقٌ : Korkudan kalbin paramparça olması. فَرَقٌ kelimesinin bu anlamda kullanılması, صَدْعٌ ve شَقٌّ kelimelerinin aynı anlamda kullanılmasına benzer. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ : Onlar sizden olduklarına dair Allah adına yemin ederler, oysa sizden değildirler, fakat korkak bir kavimdirler (9/56). 

“Çok korkan, ya da şiddetli derecede korkan adam” anlamında رَجُلٌ فَرُوقٌ ve رَجُلٌ فَرُوقَةٌ denir. Kadınla ilgili de aynı şekilde her iki kelime kullanılır. 

“Doğum sancısı tutmasından dolayı ürkerek, çekip başka bir yere gidip yavrusunu bilinmeyen bir yerde doğuran dişi deveye” فَارِقٌ ve فَارِقَةٌ denmiştir. “Diğer bulutlardan ayrı tek başına duran bulut” buna benzetilerek, ona فَارِقٌ denmiştir. 

أَفْرَقُ kelimesi ise horozla ilgili kullanıldığında “ibiği ayrılmış horoz”, atlarla ilgili kullanıldığında ise “iki sağrısından, kalçasından biri diğerinden daha yüksek olan at” demektir. 

فَرِيقَةٌ : Loğusa kadınlar için, çemenle birlikte pişirilen hurmalar. 

فَرُوقَةٌ : Böbrek yağı. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

فَرَقَ (geniş zaman يَفْرُقُ ve يَفْرِقُ mastar isim فَرْقٌ ve فُرْقَان, ikinci mastar isim daha pekiştirmeli bir anlama sahiptir):

فَرَقَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ : İki şey arasında bir ayrılık çıkardı, ayrım yaptı veya fark gözetti; benzer şekilde görülen nesneleri ayırdı.

فَرَّقَ : Parçaladı, ayırdı, ayrılık çıkardı.

فَرَقَ لَهُ عَنِ الشَّىْءِ : O şeyi ona açık veya belli kıldı.

فَرَقَ لِى هٰذَا الْاَمْرُ : İş benim için açık, aşikar veya belirgin hale getirildi.

فَرِقَ (geniş zaman يَفْرَقُ): Korktu ya da ürkmüştü.

فَرِقَ عَلَيْهِ : Onun için korkuyordu.

فَرِقَ مِنْهُ : Ondan korkuyordu.

فَرَّقَهُ (mastar isimler تَفْرِيقٌ ve تَفْرِقَةٌ ) : Onu birçok parçaya veya kısıma ayırdı; o şeyi ayırdı, o şeyi saçtı ya da dağıttı ve bunu çokça yaptı.

فَرَّقَ الْاَمْرَ : İşi altüst etti, karıştırdı ya da bozdu.

فَارَقَهُ : Ondan ayrıldı (mastar isim فِرَاقٌ).

فَارَقَ اِمْرَاَتَهُ : Karısından ayrıldı.

تَفَرَّقَ : O şey ayrı ayrı parçalara bölünmüş haldeydi; o şey saçıldı ya da dağıtıldı.

فَرْقٌ : İki şey arasındaki bir ayrım veya farklılık; baştaki saçta bulunan çizgi veya ayrım.

فِرْقٌ : Bir şeyden ayrılan bir parça veya kısım; büyük bir koyun veya keçi vb. sürüsü veya kümesi; bir grup erkek çocuğu.

فِرْقَةٌ : Bir parti, bölüm, kısım, zümre, bölük, mezhep veya ayrı bir grup adam.

فَرِيقٌ : Birkaç kişi veya birçok kişiden oluşan bir parti veya bir zümre adam. Tek bir adam, manasında da kullanılmaktadır.

مُتَفَرِّقٌ : Ayrı ayrı, müteferrik.

فُرْقَانٌ : Hak ile batıl, doğru ile yanlış arasında bir ayrım yaratan herhangi bir şey; kanıt, delil veya ispat; şafak; destek veya zafer; denizin yarılması; erkek çocuklar.

اَلْفُرْقَانُ Kuran, anlamına gelmektedir, çünkü doğru ile yanlış arasında ayrım gözetir.

فَارُوقٌ : Durumlar arasında bir ayrım yapan kişi; çok korkan kişi. Yüce Peygamberin (s.a.v) ikinci halifesi Ömer’e (r.a.) verilen bir ünvandır, çünkü ona, davalara hakkıyla karar verme hususunda büyük bir yetenek bahşedilmiştir ya da karar verirken Allah’tan c.c. ziyadesiyle korkardı.