KÖK HARFLER: ض ر ب

ANLAM: 

ضَرَبَ : Bir kişiye veya şeye çarpmak, cezasını vermek, vurmak ya da dövmek. 

AÇIKLAMA:

ضَرْبٌ : Bir nesneyi başka bir nesnenin üzerine düşürmek. ضَرْبٌ’ın yani vurmanın -bir şeye elle, sopayla, kılıçla vb bir şeyle vurma gibi- farklı şekillerde gerçekleştiği düşünülerek, bununla ilgili tefsirler, açıklamalar da farklı şekillerde yapılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ : Vurun boyunlarının üstüne, vurun onların bütün parmaklarına (8/12); فَضَرْبَ الرِّقَابِ : Boyunlarını vurun (47/4); فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا : Sığırın bir parçasıyla ona vurun dedik (2/73); وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ : Kavmi kendisinden su isteyince, Musa’ya, Asanı taşa vur! diye vahyettik (7/160); فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ : Üzerlerine yürüyüp kuvvetle vurdu (37/93); فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ : Melekler, onların yüzlerine ve sırtlarına vurarak canlarını alırken durumları nice olur? (47/27).

ضَرْبُ اْلأَرْضِ بِالْمَطَرِ : Bulutun yeri yağmurla vurması. 

“Çekiçle vurma” göz önünde bulundurularak, “dirhem veya para basmaya” ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ denmiştir. Ayrıca “sikke damgasının etkisi” göz önünde bulundurularak “dirhem veya para basmaya” طَبْع da denmiştir. “Seciye, yani tabiat veya mizaç” da buna benzetilmiş ve ona ضَرِيبَة ve طَبِيعَة denmiştir.

اَلضَّرْبُ فِي اْلأرْضِ : Yeryüzünde veya bir yerde gitme, yolculuk etme. Giderken, yolculuk ederken yere ayaklarla vurulmasından dolayı böyle kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ : Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman (4/101); يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا : Ey mü’minler, yolculuğa çıkan ya da savaşa katılan kardeşleri hakkında Eğer onlar yanımızda olsalardı ölmezler ya da öldürülmezlerdi diyen kâfirler gibi olmayınız (3/Âl-i İmrân 156). Yine şöyle buyurmuştur: لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ : Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna adayıp yeryüzünde dolaşmaya güç yetirmeyen yoksullara verin (2/273). Şu ayetteki ifade de buradan gelir: وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى : Andolsun ki biz Musa’ya: Kullarımla birlikte geceleyin yola çık da size yetişilmesinden korkmaksızın ve (boğulmaktan) endişe etmeksizin onlara denizde kuru bir yol aç, diye vahyetmiştik (20/77).

“Çekiçle vurmaya” (اَلضَّرْبُ بِالْمِطْرَقَةِ) benzetme yapılarak “erkek deve dişi deve ile çiftleşti” anlamında ضَرَبَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ denmiştir. Bu bakımdan senin yine “çekiçle vurmaya” benzetme yaparak “erkek deve dişi deve ile çiftleşti” anlamında طَرَقَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ demene benzer.

ضَرْبُ الْخَيْمَةِ : Çadır kurmak. Çadır kurulurken kazıklarına çekiçle vurulduğu için böyle denmiştir. Yüce Allah, çadır kurulmasına benzetme yaparak şöyle buyurmuştur: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُو : Nerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur (3/112). Yani “zillet, horluk veya hakirlik onları, çadırın, üzerine kurulduğu kişiyi bürüdüğü gibi, bürünmüştür.” Şu sözünde de bu çerçevedededir: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ : Üzelerine miskinlik vuruldu (3/112). Şu sözünde buradan müteardır: فَضَرَبْنَا عَلَى آَذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَدًا : Bunun üzerine yıllarca mağarada kulakları üzerine vurduk (18/11). Şöyle buyurmuştur: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ : Aralarına kapısı olan bir duvar çekilir (57/Hadîd 13).

ضَرْبُ الْعُودِ وِالنَّايِ وَالْبُوقِ : Ut, ney ve boru çalmak. Burada son ikisinde vurma işi nefesle gerçekleşir .

ضَرْبُ اللَّبَنِ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ : Sütü birbirine vurma. Buradaki vurma işi ise, karıştırma şeklinde olur.

ضَرْبُ الْمَثَلِ  sözü ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ (dirhem, para basma) kullanımından gelir. “Etkisi başkasında zuhur eden bir şeyi zikretmek” demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:  …ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً “Allah şunu bir mesele yapmıştır…”( 16/75). Yine şöyle buyurmuştur: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ : Onlara iki adamın örneğini ver (18/32); ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ : Allah, size kendinizden bir misâl verdi (30/28); وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآَنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ : Andolsun, biz bu Kur’ân’da insanlar için her türlü misal verdik (30/58); وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ : Meryem oğlu İsa, bir misal olarak anlatılınca senin kavmin hemen bağrışmaya başladılar (43/57); مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا : Bu misâli sırf seninle tartışmak için ortaya attılar (43/58); وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا : Onlara dünya hayatının misalini ver (18/45); أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا أَنْ كُنْتُمْ قَوْمًا مُسْرِفِينَ : Haddi aşan bir toplumsunuz diye müsamaha gösterip/yüz çevirip ilâhî mesajı size iletmekten vaz mı geçelim? (43/5).

مُضَارَبَةٌ : Bir tür ortaklık.

مُضَرَّبَةٌ : Dikilirken kendisine çokça vurulan şey, yorgan vb bir şey.

تَضْرِيبٌ : Kışkırtmak, tahrik etmek, teşvik etmek veya gayrete getirmek. Burada sanki kışkırtılanın vb. “yeryüzünde ya da bir yerde uzaklaşarak gitmek, yolculuk etmek” anlamına gelen ضَرْبٌ’a teşvik edildiği söylenmek istenir.

اِضْطِرَابٌ : Farklı farklı yönlerde çok gitme. اَلضَّرْبُ فِي اْلأَرْضِ (yeryüzünde veya bir yerde gitme, yolculuk etme) kullanımından gelir.

اِسْتِضْرَابُ النَّاقَةِ : Dişi devenin, erkek devenin kendisi ile çiftleşmesini istemesi, kızışması. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

 (geniş zaman يَضْرِبُ mastar isim ضَرْبٌ):

ضَرَبَهُ : O kişiye veya şeye çarptı, cezasını verdi, vurdu ya da dövdü.

ضَرَبَ بِهِ : O şeyle o kişiye veya şeye çarptı.

اَلضَّرْبُ : Ragıp’a göre, bir şeyin başka şeye saldırtılması, şiddetle saldırtılması, manasına gelmektedir.

ضَرَبْتُ عُنُقَهُ : Başını uçurdum.

ضَرَبَ مَثَلًا : Bir örnek veya misal ortaya koydu, meydana getirdi, öne sürdü.

ضَرَبَ بِهِ مَثَلًا : O kişiyi veya şeyi bir misal mevzusu veya mesel yaptı, ona dair bir misal öne sürdü ya da ortaya koydu.

ضَرَبَ لَهُ اَجَلًا : Onun için bir mühlet belirledi ya da saptadı (جَعَلَ ).

ضَرَبَ لَهُمْ طَرِيقًا : Onlar için bir yol açtı.

ضَرَبَ الْخَيْمَةَ : Çadırı kurdu ya da dikti.

ضُرِبَ بَيْنَهُمْ : Aralarına bir duvar çekildi.

ضَرَبَ الْجِزْيَةَ عَلَيْهِمْ : Onları haraca bağladı.

ضَرَبَ فِى الْاَرْضِ اَوْ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ غَازِيًا اَوْ تَاجٍرًا : Allah’ın (c.c.) yolunda bir mücahit olarak sefere çıktı ve yeryüzünde bir tüccar olarak dolaştı.

ضَرَبَ عَنْهُ : O kişi veya şeyden uzak durdu.

ضَرَبَ عَلَى اُذُنِهِ : Onun duymasını engelledi.

ضَرَبْنَا عَلَى اٰذَانِهِمْ : Onların dinlemesini veya duymasını engelledik.

ضَرَبَ عَلَى اٰذَانِهِمْ اَوْ ضَرَبَ النَّوْمَ عَلَى اٰذَانِهِمْ : Kulaklarını kapatarak üzerlerine uyku yağdırdı ve böylece uyudular ve uyanmadılar.

ضَرَبَ الصَّلَاةَ : Namazını gözetti.

ضَرَبَ الدَّهْرُ بَيْنَنَا : Zaman bizi ayırdı.

ضَرَبَ اللَّيْلُ عَلَيْهِمْ : Gece onlar için uzadı.

ضَرَبَ عَلَى الْمَكْتُوبِ : Zarfı mühürledi.

ضَرَبْنَا عَلَى اٰذَانِهِمْ hiçbir şey duyamasınlar diye kulaklarını mühürledik, manasına da gelebilir.

ضَرَبَ الزَّمَانُ : Zaman geçti.

ضَرَبَ الْعَقْرَبُ : Akrep soktu.

ضُرِبَ بِبَلِيَّةٍ : Bir imtihan veya belaya yakalandı.

ضَرَبَ كَلْبَهُ عَلَى الصَّيْدِ : Avlanma amacıyla köpeğini eğitti.

ضَرْبٌ (mastar isim): Vurma; seyahat etme, dolaşma veya yolculuk etme.

فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا : Aniden onlara vurmaya başladı.

ضَرْبٌ bir şeyin veya bir kimsenin bir cinsi, türü veya benzeri, manasına da gelmektedir (çoğul hali ضُرُوبٌ).