KÖK HARFLER: ع د ل

ANLAM: 

عَدَلَ : Adaletli davranmak.

AÇIKLAMA:

عَدَالَةٌ ve مُعَادَلَةٌ : Eşitlik, denklik anlamına delalet eden bir lafızdır. Bağlılaşıklılık göz önünde bulundurularak kullanılır. 

عَدْلٌ ve عِدْلٌ kelimeleri birbirine yakındır. Fakat عَدْلٌ mesela hükümlerde olduğu gibi “basiretle idrak edilen konularda” kullanılır. Mesela: أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا : Yahut onun dengi oruç tutmaktır (5/95). 

عِدْلٌ ve عَدِيلٌ kelimeleri ise mesela tartılan, sayılan ve ölçülen şeylerde olduğu gibi, “duyuyla algılanan konularda” kullanılır. عَدْلٌ kelimesi “eşit, denk bir biçimde dağıtmak” demektir. Bu anlamda şöyle rivayet edilmiştir: بِالْعَدْلِ قَامَتِ السَّمَوَاتُ وَاْلأَرْضُ “Gökler ve yer adaletle ayakta durur.” Burada şuna dikkat çekilmek istenir: Şayet -hikmet gereği- alemdeki dört rükünden biri diğerinden fazla ya da eksik olsaydı, o zaman alem böyle düzen içerisinde olmazdı.

عَدْلٌ (adalet) iki çeşittir:

1. Mutlak anlamda adalet. Akıl bunun güzelliğine hükmeder, hiçbir zaman neshe tabi değildir ve hiçbir şekilde “hakka tecavüz, zulüm” olarak nitelenmez. Mesela sana ihsanda bulunana ihsanda bulunman, sana sıkıntı vermekten sakınan kimseye sıkıntı vermekten sakınman gibi. 
2. Adalet olduğu şeriat yoluyla bilinen ve bazı zamanlarda nesih edilebilen adalet. Mesela kısas, yaralamalar ve sakatlamalar karşısında verilen diyetler ve mürtedin malının alınması gibi. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Kim size saldırırsa siz de ona misilleme olacak kadar saldırın (2/194). Yine şöyle buyurmuştur: وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا : Kötülüğün cezası, yine onun gibi bir kötülüktür (42/40). Görüldüğü üzere bu ayetlerde اِعْتِدَاءٌ (saldırı) ve سَيِّئَةٌ (kötülük) olarak isimlendirilmiştir. Yüce Allah’ın şu sözünde buna benzer bir nokta kastedilir: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ : Allah, adâleti ve iyilik yapmayı emreder (16/90). Çünkü adalet, “bir hayır olduğunda, hayırla ve bir şer olduğunda da şerle olmak üzere, karşılıklı vermede eşitlik, denklik” demektir. İhsan ise “hayra daha fazlasıyla, şerre de daha azıyla mukabele etmek” demektir. 

رَجُلٌ عَدْلٌ : Adil adam. عَدْلٌ kelimesi hem tekil hem de çoğul anlamında kullanılır. 

وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ : İçinizden adl sahibi iki kişiyi şahit tutun (65/2) sözünde عَدْلٌ kelimesi عَدَالَةٌ anlamındadır. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ : Aranızda adâletle hükmetmek ile emrolundum (42/15). Şu sözüne gelince: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ : Ne kadar uğraşsanız, eşleriniz arasında adâleti sağlayamaya gücünüz yetmez (4/129). Burada insanın cibilliyetinde bulunan meyyaliye işaret edilmektedir. Çünkü insan, sevgi bakımından kadınlar arasında eşitliği, denkliği sağlamaya güç yetiremez. 

Şu sözüne gelince: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً : Eğer âdil davranamayacağınızdan korkarsanız tek kadınla evleniniz (4/3).

Burada “taksim ve nafaka” ile ilgili adalete işaret edilmektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآَنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا : Bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adâletsizliğe sürüklemesin. Âdil olunuz (5/Mâide 8). Şu sözüne gelince: أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا : Yahut onun dengi oruç tutmaktır (5/Mâide 95). Yani “yoksullara yedirmenin dengi bir oruç.” 

Kendisinde eşitlik, denklik anlamı göz önünde bulundurulduğunda “gıdaya” عَدْلٌ denir. Allah Rasulünün (s.a.v.) لا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ “Ondan ne sarf ne de adl kabul edilmez” şeklindeki sözüyle ilgili şöyle denmiştir: Burada geçen عَدْلٌ kelimesi “farz” anlamındadır ki bunun hakikati, zikredildiği şekildedir. صَرْفٌ kelimesi ise “nafile” anlamındadır. Bu ise “farzın üzerine ilavede bulunmak” demektir. Dolayısıyla bu ikisi adalet ve ihsana benzer. لا يُقْبَلُ مِنْهُ sözü ise, “kendisinden kabul edilecek bir hayrı da olmaz” anlamındadır. 

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ : Hamdolsun o Allah’a ki, gökleri ve yeri yarattı, karanlıkları ve aydınlığı var etti. Yine de inkârcılar, (birtakım varlıkları) Rablerine denk tutuyorlar (6/1). Yani “başka şeyleri Rablerine denk tutuyorlar.” Bu bakımdan bu sözü şu sözü gibi olmaktadır: xx ve Allah’a ortak koşanlaradır: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ : Şeytanın, sadece onu dost edinenler ve Allah’a ortak koşanlar üzerinde, nüfuzu ve etkinliği vardır (16/100). 

1. Bir görüşe göre “Rablerinin fiillerini ondan saptırıp, alıp, O’ndan başkasına nispet ediyorlar” anlamındadır. 
2. Başka bir görüşe göre ise, “ibadetlerinde Rablerinden sapıp, uzaklaşıp başkasına yöneliyorlar” anlamındadır. 

Şu sözüne gelince: بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ ” Hayır, onlar (Allah’a) eş tutan bir kavimdir. (27/60). Arapların “haktan saptı, ayrıldı” anlamında söyledikleri عَدَلَ عَنِ الْحَقِّ sözünden gelmiş olması mümkündür. Bu fiilin mastarı عُدُولٌ şeklinde gelir. 

أَيَّامٌ مُعْتَدِلاَتٌ : Sıcak olmayıp, hoş olan günler. “Mutedil olmasından” dolayı böyle adlandırılmıştır. 

عَادَلَ بَيْنَ اْلأَمْرَيْنِ : Şu iki işten hangisinin daha tercihe şayan olduğuna baktı. 

عَادَلَ اْلأَمْرَ : Şu işle ilgili kafası karıştı, şaşkınlaştı. Bundan dolayı kendi fikrine dayanıp da iki taraftan birine, yani yapma ya da yapmama tercihlerinden birine yönelemiyor. 

Arapların وُضِعَ عَلَى يَدَيْ عَدْلٍ (Adl’in ellerine verildi, düştü.) sözü ise meşhur bir meseldir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَدَلَ (geniş zaman يَعْدِلُ mastar isim عَدْلٌ): Adaletli davrandı.

عَدَلَ فِى اَمْرِهِ : İşinde adil davrandı.

عَدَلَ : Meyletti, saptı.

عَدَلَ عَنِ الطَّرِيقِ : Doğru yoldan saptı.

عَدَلَ بِرَبِّهِ : Rabbi’ne ortaklar tuttu.

عَدَلٌ : İki şey arasındaki tam denge.

عَدَلَ فُلَانًا بِفُلَانٍ : Falanca birini, falanca birine denk veya benzer kıldı; böyle iki kişi arasında mükemmel uyum sağladı.

عَدَلَهُ : O şeye eşit bir ağırlıktaydı ya da o hale geldi.

عَدُلَ : Adildi ya da o hale geldi.

عَدِلَ : Adaletsiz, haksız bir biçimde davrandı.

عَدْلٌ : Denklik, adalet veya doğruluk; aşırı ve eksik arası ortalama. İmam Ragıp der ki, عَدْلٌ iki türdür: Biri mutlaktır, öyle ki aklın onun iyiliğinin çıkarımına gereksinimi vardır, birine iyilik yapanın iyilik bulması ve birine zarar vermekten kaçınanın zararla karşı karşıya gelmemesi; diğeri ise şu şekilde bilinmektedir: عَدْلٌ hukukla kısas, vb. gibi. Karşılık, misilleme, tazmin veya telafi; denk sayıda, manasına da gelmektedir. Fidye anlamına da gelir. Ölçü; vacip bir eylem veya ilahi bir emir; fuzuli bir eylem; adaletli davranan kişi (eşanlamlısı: عَادِلٌ).