KÖK HARFLER: ع ل و

( ع ل و – ع ل ي )

ANLAM: 

عَلاَ / عَلِىَ : Yüksek olmak, yükseltilmek. Birçok niteliği üstün olmak. Gün doğmak veya güneş yükselmek.

AÇIKLAMA:

عُلْوٌ kelimesi سُفْلٌ kelimesinin zıddıdır. 

عُلْوِيٌّ ve سُفْلِيٌّ kelimeleri ise bu ikisinden nispet edilen kullanımlardır. 

عُلْوٌ : Yüksek olmak ya da yükselmek. Fiil olarak “Yüksek, yüce ya da ulvi idi ya da o hale geldi, yükseldi, yüceldi veya ulvileşti” anlamında عَلاَ-يَعْلُو şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı عُلُوٌّ şeklinde, ism-i faili عَالٍ şeklinde gelir. Ayrıca yine fiil olarak “Şeref, itibar veya soyluluk bakımından yüksek, yüce ya da ulu idi ya da o hale geldi” anlamında عَلِيَ-يَعْلَى şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı ise عَلاَءٌ şeklinde, ism-i faili ise عَلِيٌّ şeklinde gelir. 

Fethalı olarak gelen عَلاَ fiili “mekanlar ve cisimlerde” daha fazla kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ : Üzerlerinde ince, yeşil ipekten ve atlastan elbiseler vardır (76/21).

İfade edildiğine göre عَلاَ fiili “övülen ve yerilen hususların her ikisinde de” kullanılır. 

عَلِيَ fiili ise yalnızca “övülen hususlarda kullanılır.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ : Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı (28/4); وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ : Firavun, yeryüzünde büyüklenen ve gerçekten aşırı gidenlerdendi (10/83).

Yine şöyle buyurmuştur: فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ : Onlar kibre kapıldılar ve ululuk taslayan zorba bir kavim oldular (23/46).

İblis’le ilgili şöyle buyurmuştur: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ : Böbürlendin mi, yoksa yücelerden mi oldun? (38/75). تِلْكَ الدَّارُ الْآَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا : Bu âhiret yurdunu, yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuğu istemeyen kimselere veririz (28/83); وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ : Mutlaka onlardan biri diğerine galip gelirdi (23/91); وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا : Biz, kitapta İsrailoğullarına: Sizler, yeryüzünde iki defa fesat çıkaracaksınız ve alabildiğine kibirleneceksiniz diye bildirdik (17/4); وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا : Gönülleri kesin olarak kabul ettiği hâlde, haksızlık ve büyüklenmelerinden ötürü onları bile bile inkâr ettiler (27/14).

عَلِيٌّ : Kadri yüce. عَلِيَ kökünden gelir. Yüce Allah (c.c.) وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ : Şüphesiz yüce ve büyük olan sadece Allah’tır (22/62); إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا : Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür (4/34) şeklinde bununla vasfedildiğinde bu, “Allah (c.c.) Kendisini vasfetmeye çalışanların bu vasıflarının, hatta ariflerin Kendisini her yönüyle bilmesinden yücedir” anlamına gelir. Yine bu anlamda تَعَالَى fiili kullanılır. Mesela: تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ : Allah, onların şirk koşmakta olduklarından yücedir (27/63). Bu kullanımda özellikle تَفَاعُلٌ babının kullanılmasının nedeni ise, insanda olduğu gibi, tekellüf yollu değil aksine, bu hususta mübalağa bildirmek içindir. Şöyle buyurmuştur: سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا : Allah, onların söyledikleri şeylerden münezzehtir; son derece yücedir ve uludur (17/43). Burada geçen عُلُوٌّ kelimesi “Yüksek, yüce ya da ulvi idi ya da o hale geldi” anlamına gelen تَعَالَى fiilinin mastarıdır. Bu itibarla Yüce Allah’ın, وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا : Allah sizi yerden bitirir gibi yetiştirmiştir (71/17) sözünde geçen نَبَاتًا kelimesine ve وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا : Bütün varlığınla O’na yönel (73/8) sözünde geçen تَبْتِيلًا kelimesine benzer. 

أَعْلَى : En şerefli, en yüce. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى : Sizin en yüce Rabbiniz benim, dedi (79/24).

اِسْتِعْلاَءٌ : Bu kelime, “yerilen ululanma isteği” anlamına da gelir; “عَلَاءٌ yani yükseklik, yücelik isteme” anlamına da. 

Şu sözüne gelince: وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى : Muhakkak ki bugün, üstün gelen kazanmıştır (20/64). Burada geçen اِسْتَعْلَى fiili her iki anlamı da ihtimal olarak içinde barındırmaktadır. 

Şu sözüne gelince: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى : Yüce Rabbinin ismini tesbih et (87/1). Bu, ya “kendisiyle kıyaslanmaktan daha yüce” ya da “bir başkasıyla birlikte itibara alınmaktan daha yüce” anlamına gelir. 

Şu sözüne gelince: وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلٰى : Yüce gökler (20/4). الْعُلٰى kelimesi اْلأَعْلَى kelimesinin dişilinin çoğuludur. Şu anlama gelir: “…bu aleme nazaran daha şerefli ve daha üstün olan gökleri…” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا : Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa gökyüzünü yaratmak mı, ki onu Allah bina etti (79/27). 

Şu sözüne gelince: كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ : Doğrusu iyilerin kitabı, İlliyyin’dedir (83/18).

1. Bir görüşe göre, bu, “cennetlerin en yücesinin adıdır”. Nitekim Siccin (سِجِّينٌ) kelimesi de cehennemlerin en şerlisinin adıdır.
2. Bir görüşe göre ise, bilakis gerçekte bu “cennet sakinlerinin adıdır.” Bu görüş Arapçaya daha yakındır. Çünkü bu çoğul yalnızca akıllarla ilgili kullanılır. Şöyle demiştir: Bu kelimenin tekili, tıpkı بِطِّيخٌ kelimesi gibi عِلِّيٌّ şeklinde gelir. Bu itibarla ayet “iyiler de bu cennet sakinleri arasında olacaktır” anlamına gelir. Bu bakımdan da ayet Yüce Allah’ın وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا : …işte onlar Allah’ın nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdir (4/69) sözüne benzer. 

عُلُوٌّ (Yükselmek, yükseltilmek ya da yüksek olmak) göz önünde bulundurularak “yüksek yere” ve “yüceliğe, yüksekliğe, şerefe” عَلْيَاء denmiştir. 

عُلِّيَّةٌ kelimesi ise, عَالِيَة kelimesinin küçültme ismidir. Yaygın kullanımda ise “bir üst ya da en üst kattaki odanın” adı haline gelmiştir. 

تَعَالَى النَّهَارُ : Güneş biraz yükselerek gün ilerledi. 

عَالِيَةُ الرُّمْحِ : Mızrağın temreninin alt tarafı. Çoğulu عَوَالٍ şeklinde gelir. 

عَالِيَةُ الْمَدِينَةِ : Medine’nin dış taraflarında, en yakını dört mil ve en uzağı da Necd tarafında, sekiz mil uzaklıkta olan köyler ya da kasabalar. Buradan hareketle بُعِثَ إِلَى أَهْلِ الْعَوَالِي (Avali halkına gönderildi) denmiştir. Âliye’ye nispet edilerek, عُلْوِيٌّ denmiştir. 

عَلاَةٌ : Demirden ya da taştan olsun, örs. 

“Bir üst veya en üst kattaki odaya” عُلِّيَّةٌ denmiştir. Çünkü عَلاَلِي şeklinde gelir, فَعَالِيلُ babındandır. 

عِلْيَانٌ : İri deve. 

عِلاَوَةُ الشَّيْءِ : Bir şeyin en üst kısmı. Bundan dolayı “başa ve boyuna” عِلاَوَةٌ denmiştir. “Yüklerin üzerinde taşındığı ya da üzerine yüklendiği şeye” عِلاَوَةٌ denmiştir. 

“Rüzgarın geçtiği üst taraf ve alt taraf” anlamında عِلاَوَةُ الرِّيحِ وَسِفَالَتُهُ denmiştir. 

اَلْمُعَلَّى : Kumar oklarının en üstünü. 

اعْلُ عَنِّي : Beni bırak, çekil. 

“Gel” anlamında bir emir olan تَعَالَ kelimesine gelince,

1. Bir görüşe göre, bunun aslı “insanın yüksek bir yere çağrılmasından” gelir. Sonradan “her türlü yere çağırmada” kullanılır olmuştur.
2. Bazıları şöyle demiştir: Bunun aslı “kişinin konumunun, mertebesinin yüksek, yüce olması” anlamına gelen عُلُوٌّ kelimesinden gelir. Bu itibarla da bu şekilde çağıran kişi sanki çağırdığı kimseyi, “içinde bir yücelik, yükseklik taşıyan bir şeye” çağırmış gibi olur. Bu bakımdan, “muhatap şereflensin diye şu şekilde söylenen” اِفْعَلْ كَذَا غَيْرَ صَاغِرٍ (Zelileşmeksizin, alçalmaksızın şunu yap) sözüne benzer. Bu anlamda Yüce Allah şöyle buyurmuştur: فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا …: De ki; geliniz, oğullarımızı davet edelim (3/61); قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ : De ki ey ehl-i kitap! Sizinle bizim aramızda müşterek olan bir söze geliniz (3/64); وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا : Onlara; Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin, denilince; münafıkların senden büsbütün uzaklaştıklarını görürsün (4/61); أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ : Bana karşı baş kaldırmayın, teslimiyet göstererek bana gelin diye (yazmaktadır) (27/31); قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ : De ki; gelin Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım (6/151).

تَعَلَّى : Yukarıya doğru çıkarak gitti. عَلَّيْتُهُ فَتَعَلَّى şeklinde kullanılır. 

عَلَى : Bir harfi cerdir. Şairin şu sözünde olduğu gibi isim yerine de kullanılabilmektedir: غَدَتْ مِنْ عَلَيْهِ (Onun üzerinde sabah vaktinde şakırdadı.) (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَلَا (geniş zaman يَعْلُو mastar isim عُلُوٌّ) ve عَلِىَ (geniş zaman يَعْلَى mastar isim عَلَاءٌ):

عَلَا : Yüksekti, yükseltilmişti ya da o hale geldi.

عَلِىَ وَ عَلَا فِى الْمَكَارِمِ : Birçok niteliği üstündü veya üstün hale geldi.

عَلَا النَّهَارُ ve اسْتَعْلَى : Gün doğdu veya güneş yükseldi.

عَلَا فِى الْمَكَانِ : O yere çıktı (eş anlamlısı: اِرْتَفَعَ ve تَعَالَي)

عَلَا الدَّابَّةَ : Hayvanı bağladı.

عَلَاهُ ve عَلَا عَلَيْهِ ve اِسْتَعْلَى عَلَيْهِ : Onu alt etti; boyunduruk altına aldı; ona hükmetti; onun üzerinde egemenlik veya üstünlük sağladı;

عَلَاهُ : Ona mağrurca davrandı, büyüklendi veya baş kaldırdı.

عَلَوْتُهُ بِالسَّيْفِ : Ona kılıçla saldırdım.

عَلَاهُ : O şeyi kapladı.

عَلَا فِى الشَّرَفِ : Saygınlığı ve asaleti çoktu veya çoğaldı.

تَعَالَى (eşanlamlısı: عَلَا ) : Bir yer, mevki, kıdem, karakter veya saygınlık bazında yüksek, üstün, tanınmış, yükselmiş veya yüceltilmişti ya da öyle oldu.

تَعَالَى ayrıca, kendini övdü veya bir şeyden üstün tuttu anlamına gelir.

عَلَا بِهِ : O kişi veya şeyi yüceltti.

تَعَالَ fiili, emir sîgası olup “gel!” manasındadır, تَعَالَوْا çoğul halidir.

اَلْعَالِى (ismi fail): Ulu, yüceltilen, asil, ağırbaşlı; gururlu.

رَجُلٌ عَالِى الْكَعْبِ : Asil ve ağırbaşlı kişi.

عَلِىٌّ ve عَالٍ : Yüceltilen, ulu, asil, saygın kişi.

عَلِىٌّ ayrıca güçlü anlamına gelir.

اِنَّهُ كَانَ عَلِيًّا : Gururlu ve mağrurdu.

اَلْعَلِىُّ : En Yüce anlamına gelen, Allah’ın c.c. sıfatlarından biridir (2:255).

فُلَانٌ مِنْ عِلْيَةِ النَّاسِ : Falanca biri, yüce ve soylu kişilerdendir.

اَعْلَى : Daha yüce ve en yüce.

علِّيَّةٌ : Yüksek yer, üst kat (çoğulları: علِّيَّاتٌ-علِّيِّينَ-علِّيُّون).

عِلِّيِّينَ ve عِلِّيُّونَ (şu sözcüğün çoğul halleri oldukları söylenir: عِلِىٌّ  tekil hali olmayan veya tekil ve dişi halleri bilinmeyen çoğul sözcükler olup, kavimler arasında yüksek mevkilere sahip zengin, varlıklı, yüce ve saygın kimseler anlamına gelir; ayrıca Cennetin en yüksek yeridir; koruyucu meleklerin دِيوَانٌ (kayıt veya hesap) yeri ki onlara iyi insanların sevapları iletilir (83:19).

عُلُوٌّ : Yükseklik, yücelme; saygınlık, asalet; yücelik, gurur, egemenlik.

اَلْمُتَعَالِ (Allah’ın c.c. bir ismi olarak): O, büyüktür, fevkaladedir, yücelerden yücedir; her şeyden üstündür ve her şeyden yücedir (13:9).