KÖK HARFLER: ف ط ر

ANLAM: 

فَطَرَ : (Bir şey) çıkmak; eti yarmak ve çıkmak. Bir şeyi yarmak, ayırmak, parçalamak ya da çatlatmak. (Allah c.c.) daha önce var olmayan o şeyi ilk kez yaratmak, o şeyi ortaya çıkarmak, meydana getirmek; yoktan var etmek. Bir şeyi açmak ya da başlatmak. Hamuru ekmek yapmak, onu mayalamadan pişirmek; hamuru yoğurmak ve onu ekmek yapmak ya da hemen pişirmek; kabarmasını önlemek için hamuru hızlı bir şekilde hazır etmek.

AÇIKLAMA:

فَطْرٌ kelimesi temelde “uzunlamasına yarmak” anlamına gelir. Şöyle kullanılır: 

فَطَرَ فُلاَنٌ كَذَا : Filan kişi şöyle bir şey uzunlamasına yardı. Mastarı, فَطْرٌ şeklinde gelir. 

فَطَرَ هُوَ : Uzunlamasına yarıldı. Mastarı فُطُور şeklinde gelir.  

اِنْفَطَرَ : Uzunlamasına yarıldı. Bu fiilin mastarı ise اِنْفِطَارٌ şeklinde gelir. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ : Gözünü bir çevir bak, bir futûr görebilir misin? (67/3). Yani “Onda bir yarılma, çatlama ve yırtılma görüyor musun?”

Bu yarılma fesada uğrama, bozulma şeklinde de olabilir, salah, düzelme şeklinde de. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا : Gök, onunla yarılmış ve O’nun vaadi yerini bulmuştur (73/18).

فَطَرْتُ الشَّاةَ : Koyunun sütünü iki parmakla sağdım.  

فَطَرْتُ الْعَجِينَ : Hamuru yoğurup mayalanma vaktinden önce ekmek yaptım. فِطْرَةٌ (fıtrat) kelimesi buradan gelir. 

فَطْرُ اللهِ الْخَلْقَ : Yüce Allah’ın bir şeyi, belirli bir fiili yerine getirmeye muktedir bir heyetle ya da heyet üzere var etmesi ve ibda’ etmesi. Bu itibarla Yüce Allah’ın şu sözü, فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا : Sen yüzünü hanîf olarak dine; Allah’ın insanları üzerine yaratmış olduğu fıtratına doğrult (30/30) burada Yüce Allah tarafından, Kendisinin insanların içlerinde fatr ettiği (فَطَرَ) yani ibda ettiği ve içlerine yerleştirdiği, marifetullah kuvvesine işaret edilmektedir. Dolayısıyla فِطْرَةُ اللهِ sözü de, “Yüce Allah’ın insanın içine yerleştirdiği, onun imanla ilgili marifete ulaşmak gücü/kuvvesi/yeteneği” demektir. Yüce Allah’ın şu sözünde işaret edilen de budur: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ : Onlara (Müşriklere), kendilerini kimin yarattığını sorsan elbette; Allah, diyeceklerdir (43/87). 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur:  الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ : Hamd, gökleri ve yeri yoktan yaratan, Allah’ındır (35/1). Yine şöyle buyurmuştur: قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ : İbrahim dedi ki; hayır, Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir, onları yoktan vareden O’dur (21/56). 

Şu sözüne gelince: وَالَّذِي فَطَرَنَا …ve bizi yaratan kimseye… (20/72). Yani “bizi ibda’ eden ve bize varlık veren…”

Yüce Allah’ın السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ : Gök, onunla yarılmış (73/18) sözü ile burada Yüce Allah’ın ibda’ etmiş olduğu ve kendisinden üzerimize taşırdığı şeyin etkilenime kabil olduğuna işaret edilmektedir. 

فِطْرٌ : Oruç tutmayı bırakmak. Fiil olarak “oruçlunun orucunu bozdurdum, açtırdım” anlamında فَطَرْتُهُ ve أَفْطَرْتُهُ şekillerinde ve “oruç kimse orucunu açtı” anlamında أَفْطَرَ هُوَ şeklinde kullanılır. 

“Yeri yarıp içinden çıkmasından” dolayı mantara فُطْرٌ denmiştir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

فَطَرَ (geniş zaman يَفْطُرُ ve يَفْطِرُ mastar isim فَطْرٌ ve فُطُورٌ):

فَطَرَ (geniş zaman يَفْطُرُ): O şey çıktı; eti yardı ve çıktı.

فَطَرَهُ : O şeyi yardı, ayırdı, parçaladı ya da çatlattı.

فُطُورٌ : Yarık, çatlak, kusur, hata, düzensizlik.

فَطَرَ اللّٰهُ : O (Allah c.c.) daha önce var olmayan o şeyi ilk kez yarattı, o şeyi ortaya çıkardı, o şeyi meydana getirdi; o şeyi yoktan var etti; o şeyi açtı ya da başlattı. 

فَطَرَ الْعَجِينَ : Hamuru ekmek yaptı, onu mayalamadan pişirdi; hamuru yoğurdu ve onu ekmek yaptı, onu hemen pişirdi; kabarmasını önlemek için hamuru hızlı bir şekilde hazır etti.

الفَطْرُ : Yarık, çatlak, kusur.

فِطْرَةٌ : Yaratma, yani bir şeyin var olmasına sebep olmak; o şeyi ilk kez ortaya çıkarmak veya vücuda getirmek; bir çocuğun üzerine yaratıldığı fıtrat, yani خِلْقَة ; doğa; ya da doğal, tabii, doğuştan, veya asıl fıtrat; nitekim İslam dini veya sadece din, aynı zamanda سُنَّةٌ yani Yüce Peygamberin (s.a.v) izlediği ve izlenilmesini emrettiği fiil veya davranış yolu, yordamı, tarzı veya biçimi; bazısına göre, Adem ve Ademoğullarından alınan veya kabul edilen ahit (7:172;30:30).

كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ : Her çocuk (hak olan, İslam) fıtrat üzere doğar (Hadis-i şerif).

اِنْفَطَرَ ve تَفَطَّرَ : O şey ayrıldı, yarıldı, kesildi, parçalandı ya da çatladı.

مُنْفَطِرٌ : Yarılan.