KÖK HARFLER: ع ر ش

ANLAM: 

عَرَشَ : Tahtadan bir yapı inşa etmek ya da kurmak. Evin çatısını dikmek. Birinin ense köküne vurmak.  

AÇIKLAMA:

عَرْشٌ kelimesi temelde “tavanı veya damı olan şey” anlamına gelir. Çoğulu عُرُوشٌ şeklinde gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا : Evlerinin duvarları, çatıları üzerine çökmüş (2/259). 

Buradan hareketle “üzüm asmasına tavan veya dam şeklinde bir çardak yaptım” anlamında عَرَشْتُ الْكَرْمَ ve عَرَّشْتُ الْكَرْمَ denir. Bazen bu çardağa عَرِيشٌ denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ : Çardaklı ve çardaksız bağları inşa eden Allah’tır (6/141); وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ : Rabbin bal arısına: Dağlardan, ağaçlardan ve insanların yaptıkları çardaklardan kendine evler (kovanlar) edin diye ilham etti (16/68); وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ : Firavun ve milletinin yaptığını ve yükselttiklerini yıktık (7/137).

Ebu Ubeyde burada geçen يَعْرِشُونَ fiilinin “bina etmekte oldukları” anlamında olduğunu ifade etmiştir. 

اِعْتَرَشَ الْعِنَبُ : Üzümler kendi çardaklarının (عَرِيشٌ) üzerine çıktılar. 

عَرِيشٌ : Kadınların hevdecine benzer şey. Biçim olarak asmanın çardağına (عَرِيشٌ) benzetilerek böyle adlandırılmıştır. 

عَرَّشْتُ الْبِئْرَ : Kuyuya bir عَرْشٌ yaptım. Yüksekliği göz önünde bulundurularak “sultanın oturduğu yer, taht” da عَرْشٌ olarak adlandırılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ : Ana babasını arşın/tahtın üzerine oturttu (12/100); قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ : Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet gösterip bana gelmeden önce, hanginiz kraliçenin tahtını bana getirebilir? dedi (27/38); نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا : Onun tahtını bilemeyeceği bir hâle getirin (27/41); فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ : Kraliçe gelince kendisine: Senin tahtın böyle miydi? diye soruldu (27/42).

عَرْشٌ kelimesi kinayeli olarak “güç, kudret”, “hükümranlık” ve “hakimiyet” anlamında kullanılmış ve “Filan kişinin gücü, kudreti, hükümranlığı ve hakimiyeti yıkılıp, yok olup gitti” anlamında فُلاَنٌ ثُلَّ عَرْشُهُ denmiştir. 

Rivayet edildiğine göre Hz. Ömer (r.a.) rüyada görülmüş. Kendisine “Rabbin sana ne yaptı?” diye sorulunca, şöyle cevap vermiş: “Şayet rahmetiyle bana yetişmeseydi عَرْشٌ’ım (ya da gücüm, kudretim, hükümranlığım ve hakimiyetim) yıkılır giderdi.”

عَرْشُ اللهِ : Allah’ın arşı. Beşerin hakikatte yalnızca isim olarak bildiği şeylerdendir. Genel insanların vehimlerinin düşündüğü gibi bir şey değildir. Zira şayet böyle olmuş olsaydı bu durumda arş, O’nu taşıyan bir şey olurdu, ki Yüce Allah bundan yücedir. O (Yüce Allah) taşınan bir şey de değildir. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ : Şüphesiz Allah gökleri ve yeri, nizamları bozulmasın diye tutuyor. Eğer onların nizamı bozulursa, kendisinden başka hiç kimse onları tutamaz (35/41).

Bir grubun söylediği şu sözlerindeki gibi de değildir: O en üst felektir. Kürsü de yıldızların feleğidir. Bu görüşlerine Allah Rasulünden (s.a.v.) rivayet edilen şu sözü delil getirmişlerdir: مَا السَّمَوَاتُ السَّبْعُ وّاْلأَرضُونَ السَّبْعُ فِي جَنْبِ الْكُرْسِيِّ إِلاَّ كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي أَرْضٍ فُلاَةٍ وَالْكُرْسِيُّ عِنْدَ الْعَرْشِ كَذَلِكَ “Yedi gök ve yedi yer, kürsünün yanında ancak, çöl olan bir araziye atılmış bir halka gibidir. Kürsünün durumu da arşa göre böyledir.”

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ : O’nun Arşı su üstünde idi (11/7). Burada “O’nun arşının, var edildiğinden beri suyun üzerinde olduğuna” dikkat çekilmektedir. Yüce Allah’ın ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ : Arş’ın sahibidir, çok yücedir (85/15); رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ : Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah (40/Mü’min 15) vb. sözlerine gelince, söylendiğine göre bu ve benzeri ayetlerde geçen عَرْشٌ kelimesi ile “Yüce Allah’ın hakimiyetine ve hükümranlığına işaret edilir yoksa O’nun yerleştiği bir yere değil.” Zira Allah (c.c.) bundan yücedir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَرَشَ (geniş zaman يَعْرُشُ ve يَعْرِشُ mastar isim عَرْشٌ): Tahtadan bir yapı inşa etti ya da kurdu.

عَرَشَ الْبَيْتَ : Evin çatısını dikti.

عَرَشَ فُلَانًا : Falanca birinin ense köküne vurdu.

عَرْشٌ : Çoğunlukla kamışlardan ve bazen hurma saplarından gölge için yapılan bir çardak veya baraka vb.; bir gölge yapan duvarın dibine kurulmuş tahtadan bir yapı; üzüm asmasının desteklenmesine yarayan çardak veya tahta bir şey; bir evin çatısı veya benzeri; (çoğul hali عُرُوشٌ ) Bir hükümdarın tahtı, hükümdarın merasim tahtı veya makamı. En yüksek tabaka. Ölünün tabutu. Bir ağaçta kurulmuş, bir kuşun yuvası; dirsek, köşe veya en güçlü taraf; bir halkın başı veya lideri. Kralın gücü, egemenliği, hakimiyeti. Ayağın üst yüzeyi, ayak parmaklarının olduğu çıkık kısım.

اِسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ : Arş üzerinde hükümran oldu; Arşa istiva etti. (10:3)

مِنَ الْعَرْشِ اِلَى الْاَرْضِ : En yüksek tabakadan yeryüzüne.

عَرْشُ الْقَوْمِ : Halkın lideri; bir şeyin geçim vasıtaları.

ثُلَّ عَرْشُهُ : Gücü veya kuvveti gitti, işleri veya durumu zayıfladı, gücü ve prestiji gitti, helak oldu.

عَرْشٌ şunu da ifade etmektedir: صِفَاتٌ تَنْزِيهِيَّةٌ yani Allah’ın c.c. yüce özellikleri.

كُرُومٌ مَعْرُوشَاتٌ : Çardakların üzerine büyümüş üzüm asmaları.