KÖK HARFLER: ع ج ب

ANLAM: 

عَجِبَ : Bir şeye şaşırmak. Bir şeye az alışkın olduğundan ötürü o şeyi garip, sıra dışı veya umulmadık olarak görmek.

AÇIKLAMA:

عَجَبٌ ve تَعَجُّبٌ : Bir şeyin sebebini bilmediği zaman insana arız olan, insanda ortaya çıkan bir durum, şaşmak, hayret etmek. Bundan dolayı hikmet ehli kişilerden biri “عَجَبٌ sebebi bilinmeyen şeydir” demiştir. Yine bundan dolayı şöyle denmiştir: Yüce Allah’la ilgili تَعَجُّبٌ kelimesi kullanılamaz. Zira O bütün gaybları bilendir, hiçbir şey O’ndan gizli kalmaz. 

Fiil olarak “Şaştım, hayret ettim” anlamında عَجِبْتُ şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı عَجَبٌ şeklinde gelir. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ : İçlerinden bir adama…diye vahyettiğimiz, insanlara tuhaf mı geldi? (10/2). “Onların daha önce de benzerini gördüklerine, bildiklerine” dikkatleri çekmek için böyle buyurmuştur.

Yine şöyle buyurmuştur: بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ : Kâfirler, aralarından bir uyarıcının gelmesine şaştılar (50/2); وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ : Eğer şaşacaksan, kâfirlerin ‘Biz ölüp toprak olunca mı yeniden diriltileceğiz?’ demelerine şaşmak gerekir (13/5). Şu sözüne gelince: أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آَيَاتِنَا عَجَبًا : Yoksa sen Ashab-ı Kehf’i ve Rakim’i şaşılacak âyetlerimizden mi sandın? (18/9). Yani “şaşılacak en nihai nokta değildir bu. Aksine bizim işlerimiz arasında bundan daha büyük ve daha şaşılacaklar vardır.”

Şu sözüne gelince: إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآَنًا عَجَبًا : Biz, hayret verici bir Kur’ân dinledik (72/1). Yani “daha önce benzeri görülmemiş, bilinmeyen, sebebi bilinmeyen bir Kur’an dinledik.”

Bazen müstear olarak “hayranlık uyandıran, sevindiren ya da memnun eden şeyle” ilgili kullanılır ve “şöyle bir şey beni hayrete düşürdü, bende bir hayranlık uyandırdı veya beni sevindirdi ya da memnun etti” anlamında أَعْجَبَنِي كَذَا denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا : Kimi insan var ki, dünya hayatı ile ilgili konuşması hoşunuza gider (2/204); وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ : Onların malları ve evladları seni imrendirmesin (9/85); وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ : Huneyn savaşı günü sayıca çok oluşunuz hoşunuza gitmişti (9/25); كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ : Bu, yağmurun bitirdiği, ekincilerin de hoşuna giden bir bitkiye benzer (57/20).

Şöyle buyurmuştur: بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ : Hayır, sen; şaşırıp kaldın, onlarsa alay edip duruyorlar (37/12). Yani “diriliş ile ilgili sahip olduğun bilginin gerçekliğinden o kadar emindin ki onların bunu inkar etmelerine şaştın, hayret ettin, onlarsa bilgisizliklerinden dolayı alay ediyorlar.”

Bazıları ت harfi dammeli olarak بَلْ عَجِبْتُ şeklinde okumuştur. Gerçekte bu, şaşmanın onun kendisine izafet edildiği türden bir izafet değildir. Bilakis عَجِبْتُ fiili, “bu, beraberinde عَجِبْتُ denecek şeylerdendir” anlamındadır. Ya da عَجِبْتُ fiili Yüce Allah’ın şu sözünde olduğu gibi müstear olarak أَنْكَرْتُ (inkâr ettim) anlamında kullanılmıştır: أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ : Allah’ın işine mi şaşıyorsun? (11/73). 

أَجَعَلَ الْآَلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ : İlâhları, bir tek ilâh mı kılmış? Bu gerçekten şaşılacak bir şey (38/5). 

“Kendisine hayranlık duyan, kendisini beğenen kimseye” فُلاَنٌ مُعْجِبٌ بِنَفْسِهِ denir.

Ayrıca “her tür hayvanın uyluğunun birleştiği bölüme” عَجْبٌ denir. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَجِبَ (geniş zaman يَعْجَبُ mastar isim عَجَبٌ):

عَجِبَ مِنْهُ ve عَجِبَ لَهُ ve تَعَجَّبَ مِنْهُ (mastar isim تَعَجُّبٌ): O şeye şaşırdı, o şeye az alışkın olduğundan ötürü o şeyi garip, sıra dışı veya umulmadık olarak gördü.

تَعَجُّبٌ iki türdür: biri, bir kişinin methettiği bir şeye şaşırmasıdır, ve bir şeyi onaylamak ve onu iyi saymak, manasına gelmektedir; diğeriyse, bir kişinin hoşnut olmadığı bir şeye şaşırmasıdır.

عَجَبٌ : Tuhaflık; şaşkınlık verici; hayret verici; tuhaf veya hayret verici bir şey.

عَجَبٌ ve عَجِيبٌ ve عُجَابٌ eşanlamlıdır. Bazı otoritelere göre, ilk ikisi eşanlamlıdır, fakat عُجَابٌ kelimesinin pekiştirmeli bir anlamı vardır. Ancak diğerlerine göre عَجِيبٌ ve عُجَابٌ eşanlamlıdır; “şaşılan şey, şaşkınlık, hayranlık, memnuniyet uyandıran bir şey, iş veya hadise, manasındadır.

اَعْجَبَهُ : O şey onda şaşkınlık uyandırdı; o şey onda hayranlık uyandırdı; o şey onu memnun etti; o şey onu gururlu, kibirli, mağrur hale getirdi.

اَعْجَبَنِى حُسْنُهَا : Güzelliği bende hayranlık uyandırdı.

اَمْرٌ عَجِيبٌ وَ اَمْرٌ عَجَبٌ : Tuhaf bir iş.