KÖK HARFLER: ق ر أ

ANLAM: 

قَرَأ : Bir şeyi toplamak, birleştirmek, bir araya getirmek. (Bu, fiilin temel anlamıdır.) Kitabı okumak ya da ezberden okumak.

AÇIKLAMA:

قَرَأَتِ اْلمَرْأَةُ : Kadın hayız kanı gördü. 

اَقْرَأَتِ اْلمَرْأَةُ : Kadın kur (قُرْءٌ) sahibi oldu. 

قَرَأْتُ اْلجَارِيَةَ : Kur’una (قُرْءٌ) bakıp hamile olmadığından emin olmak için, yanımda hayız görüp hayızından temizleninceye kadar, satın aldığım ya da esir aldığım bu cariyeyle cima etmedim. 

قُرُوءٌ kelimesi gerçekte “temizlikten hayıza girmenin” adıdır. Her iki hususu da yani, temizliği ve onu izleyen hayız halini câmi’ bir ad olduğundan, bu iki anlamdan her biriyle ilgili de kullanılmıştır. Çünkü, mesela “sofra, tepsi ve yemek” anlamlarında kullanılan مَائِدَةٌ kelimesi gibi, iki anlama birden va’z edilmiş her isim, tek başına olduğunda, bu iki anlamdan her biri ile ilgili kullanılır. Sonra da, o ikisinden her birine, duruma göre, tek başına bu ad verilebilir. قُرْءٌ kelimesi ise, ne yalnızca “temizlik halinin” ne de yalnızca “hayız halinin” adıdır. Kan izi görmemiş temiz kadına “kur” sahibi (ذَاتُ قُرْءٍ) denmemesi, bunun delilidir. Aynı şekilde, kanı devam eden hayız kadına ve lohusa kadına da böyle denmez. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ : Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur/adet beklerler (2/228). Yani “temizlikten hayızlığa üç giriş…” 

Allah Rasulünün (s.a.v.) اقْعُديِ عَنِ الصَّلاَةِ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ (Kur günlerinde namazı terk et) sözüne gelince bu, “hayız olduğun günler” anlamındadır. Bu bakımdan, اِفْعَلْ كَذَا أَيَّامَ وُرُودِ فُلاَنٍ (Filan kişinin geliş günlerinde şöyle yap) diyenin bu sözüne benzer. Çünkü onun gelişi, her ne kadar günlere nispet edilerek ifade edilse de, yalnızca belirli bir saatte olur. 

Dilcilerin, “قُرْءٌ kelimesi ‘topladı, cem etti’ anlamına gelen قَرَأَ fiilinden gelir.” şeklindeki sözlerine gelince, onlar, zikrettiğim açıdan, kanın rahimde toplanması sebebiyle, “temizlik dönemiyle hayız dönemini bir araya toplamayı, cem etmeyi” düşünerek böyle demişlerdir. 

قِرَاءَةٌ : Tertil (تَرْتِيلٌ) esnasında, harfleri ve kelimeleri birbirine eklemek, katmak. Bu kelime her tür toplama ile, cem etme ile ilgili kullanılmaz. Mesela “bir kavmi topladım” anlamında قَرَأْتُ اْلقَوْمَ denmez. Tek bir harfi söylemeye قِرَاءَةٌ denmemesi de buna delalet etmektedir. 

قُرْآَنٌ kelimesi ise, köken olarak tıpkı كُفْرَانٌ ve رُجْحَانٌ kelimeleri gibi, bir mastardır. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآَنَهُ – فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآَنَهُ : Şüphesiz onu toplamak ve okutmak Bize aittir. Öyleyse Biz, onu okuduğumuz vakit; sen, onun okunuşunu dinle (75/17-18). 

İbni Abbas bu âyeti şöyle yorumlamaktadır: “Onu topladığımızda/cem ettiğimizde ve sinede sabit kıldığımızda, onunla amel et.” 

Bu قُرْآَنٌ kelimesi özellikle, Hz. Muhammed’e (s.a.v.) indirilen kitabı ifade etmek için kullanılmış, bunun sonucunda da tıpkı Tevrat’ın Hz. Musa’ya (a.s.) indirilenin ve İncil’in de Hz. İsa’ya (a.s.) indirilenin özel adı olduğu gibi, onun için bir özel ad gibi olmuştur. Alimlerden biri şöyle demiştir: Yüce Allah’ın kitapları arasında bu kitaba Kur’an adının verilmesinin nedeni, Kur’an’ın Yüce Allah’ın kitaplarının meyvelerini içinde toplamasıdır hatta bütün ilimlerin meyvelerini içinde toplamasıdır. Nitekim Yüce Allah şu sözünde, مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ : Kur’ân uydurulabilen bir söz değildir. Fakat kendinden önceki kitapları tasdik eden, inanan millete her şeyi açıklayan, doğru yolu gösteren bir rehber ve rahmettir (12/111) ve şu sözünde buna işaret etmiştir: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ : Sana; her şeyi açıklayan, hidâyet ve rahmet, Müslümanlara da bir müjde olan kitabı indirdik (16/89).

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: قُرْآَنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ : Eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur’ân’dır (39/28); وَقُرْآَنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ : Kur’ân’ı insanlara ağır ağır okuyasın diye bölümlere ayırdık (17/106); وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآَنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ : Andolsun biz bu Kur’ân’da insanlara her çeşit misali getirip anlattık (30/58).

Şu sözüne gelince: أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآَنَ الْفَجْرِ : Güneşin sarkmasından gecenin kararmasına kadar namazı kıl, fecir vakti Kur’ân’ını da (17/78). Yani “fecir’deki kıraat…” 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur:  إِنَّهُ لَقُرْآَنٌ كَرِيمٌ : Şüphesiz o; şerefli bir Kur’ân’dır (56/77). 

أَقْرَأْتُ فُلاَنًا كَذَا : Filan kimseye şunu metinden veya ezberden okuttum ya da okumasını öğrettim. Yüce Allah şöyle buyurmuştur : سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنْسَى : Sana okutacağız, artık unutmayacaksın (87/6).

تَقَرَّأْتُ : Yavaş yavaş, tedrici olarak anlamak. 

قَارَأْتُهُ : Onunla, birbirimize öğreterek, okudum ya da ders yaptım. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

قَرَأَ (geniş zaman يَقْرَأُ mastar isim قُرْاٰنٌ):

قَرَأَ الشَّىْءَ : O şeyi topladı, birleştirdi ya da bir araya getirdi.

قَرَأَ الْقُرْاٰنَ : Yüce Kuran’ı bir araya topladı. Bu temel anlamıdır.

اَقْرَأَتِ الرِّيَاحُ : Rüzgarlar esti.

اَقْرَأَتِ النُّجُومُ : Yıldızlar battı.

قِرْءٌ ya da قُرْءٌ : Anlamları: (1) Zaman. Bu temel anlamıdır (çoğul halleri: قُرُوءٌ ve اَقْرَاءٌ ve اَقْرُءٌ); (2) adet; (3) bir adet kanamasından önce ve sonra gelen temiz olma süreci, yani iki adet arasındaki süreç; (4) bir adetin sona ermesi. Sözcük, aynı zamanda adet dönemine ve temiz olma haline, yani tüm aya istinaden kullanılmaktadır. Bir kadının temiz olma durumundan ayrıldığı ve adet dönemine girdiği zaman veya durumu da ifade etmektedir.

قَرَأَ الْكِتَابَ (geniş zaman يَقْرَأُ mastar isim قِرَاءَةٌ ve قُرْاٰنٌ ) : Kitabı okudu, ezberden okudu.

قَرَأْتُ الْقُرْاٰنَ : Yüce Kuran’ın sözcüklerini bir düzen halinde veya aralıksız olarak söyledim.

قَرَأَ عَلَيْهِ السَّلَامَ : Ona selamı iletti.

اَقْرَأَهُ الْقُرْاٰنَ : O’na Kuran okuttu, ezberden okuttu ya da öğretti.

قُرْاٰنٌ : Kuran okuma veya ezberden okuma. Kur’an-ı Kerim. (Mecazen) namaz.