KÖK HARFLER: ع و ر

ANLAM: 

عَوِرَ : Bir gözü kör olmak. (Gözlerinden biri) çukuruna gömülmek ya da körelmek.

AÇIKLAMA:

عَوْرَةٌ : İnsanın edep yeri. Bu kinayeli bir kullanımdır. Aslı عَارٌ kelimesinden gelir. Bunun nedeni ise “bu yerlerin açığa çıkması durumunda kişiye ilişen ar (عَارٌ) yani ayıplanma/kınanma nedeni”dir. Bundan dolayı kadınlar عَوْرَةٌ diye adlandırılmıştır. “Çirkin kelimeye” عَوْرَاءُ denmesi de buradan gelir.

Fiil olarak عَوِرَتْ عَيْنُهُ (Onun gözü kör oldu) şeklinde kullanılır. Bu fiilin mastarı عَوَرٌ şeklinde gelir. Yine fiil olarak عَارَتْ عَيْنُهُ (Gözü çıktı/Kör oldu) şeklinde kullanılır, bunun mastarı ise عَوْرٌ şeklinde gelir. Ayrıca fiil olarak عَوَّرتُهَا (Gözü kör ettim) yapısında da kullanılır. Buradan müstear olarak içindeki pınarlar tıkanıncaya kadar kuyuyu toprakla doldurdum” anlamındaki عَوَّرْتُ الْبِئْرَ denmiştir.

Bakışının keskinliğinden dolayı “kargaya” أَعْوَر denmiştir. Burada fiilin sahip olduğu anlamın tam aksi bir anlama sahiptir. 

عَوَارٌ ve عَوْرَةٌ : Elbise, ev vb şeylerdeki yarık. 

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا : Evlerimiz avrettir, diyorlardı; hâlbuki onlar avret değil, sırf kaçmak istiyorlardı (33/13). Yani “evlerimizde, isteyenin girmesinin mümkün olacağı şekilde çeşitli yerlerinden delikler açılmış…” Buradan hareketle “Filanca yarıklarını ya da gediklerini koruyor” anlamında فُلاَنٌ يَحْفَظُ عَوْرَتَهُ denmiştir. 

Şu sözüne gelince: ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ : Bunlar sizin için üç avrettir/mahrem yerlerinizin açık olabileceği vakitlerdir (24/58). Yani “gün ortası, gecenin sonu ve yatsı vaktinden sonrası.”

Şu sözüne gelince: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ : Ya da kadınların henüz mahrem yerlerini tanımayan çocuklar (24/Nûr 31). Yani “ergenlik çağına ulaşmamış olan çocuklara…”

سَهْمٌ عَائِرٌ : Nereden geldiği bilinmeyen ok.

لِفُلاَنٍ عَائِرَةُ عَيْنٍ مِنَ الْمَالِ : Filan kişinin, çokluğu sebebiyle gözü kör edecek ve şaşkınlık içine düşürecek miktarda malı var.

مُعَاوَرَةٌ kelimesine gelince, bunun اِسْتِعَارَةٌ (istiare) anlamında olduğu söylenmiştir.

عَارِيَّةٌ kelimesi ise فِعْلِيَّةٌ veznindedir ve buradan gelir. Bundan dolayı “birbirimize ödünçler verdik” anlamında تَعَاوَرْنَا الْعَوَارِي denir. Bazıları şöyle demiştir: Bu kullanım عَارٌ kökünden gelir. Çünkü bunun verilmesi sonuçta kişinin ayıplanmasına, kınanmasına neden olacak bir şey ve bir ar sahibi olmasına yol açar. Nitekim bir meselde de şöyle denmiştir: إِنَّهُ قِيلَ لِلْعَارِيَّةِ أَيْنَ تَذْهَبِينَ؟ فَقَالَتْ: أَجْلِبُ إَلىَ أَهْلِي مَذَمَّةً وَعَارً “Ödünç verilen şeye, ‘Nereye gidiyorsun?’ diye sorulunca, ‘Sahibime, ayıplanmasına/kınanmasına neden olacak bir şey ve bir ar getirmeye…’ diye cevap vermiş.” 

Şöyle de denmiştir: İştikak ilmi açısından bu geçerli bir görüş değildir. Çünkü تَعَاوَرْنَا fiilinin de delalet ettiği üzere عَارِيَّةٌ kelimesi köken olarak vavlıdır. عَارٌ kelimesi ise yâlıdır. Çünkü Araplar “onu şöyle bir şeyden dolayı kınadım/ayıpladım” anlamında عَيَّرْتُهُ بِكَذَا derler. (Müfredât)

DİĞER BAZI TÜREVLER:

عَوِرَ (geniş zaman يَعْوَرُ mastar isim عَوَرٌ): Bir gözü kördü ya da o hale geldi; gözlerinden biri çukuruna gömüldü ya da köreldi.

عَوِرَتْ عَيْنُهُ : Gözü çukuruna gömüldü ya da köreldi.

عَوْرَةٌ : Bir erkeğin ve bir kadının avret mahalli; bir kimsenin ifşa edilmesi edepsizce olan bir uzvu veya uzuvları; ortaya çıktığında bir kişinin utanç duyduğu herhangi bir şey (çoğul hali عَوْرَاتٌ ); saklama yeri ( مَكْمَنٌ ) örtme veya kaplama için uygun; bir kimsenin katliamdan korktuğu düşman bir ülkenin hududundaki bir boşluk, aralık ya da bir gedik. Muhafazasız, açık.

اَلْعَوْرَةُ مِنَ الْجِبَالِ : Dağlardaki çatlaklar veya yarıklar.